Tehranın Sərt Xəbərdarlığı və Yeni Qırmızı Xətlər
Yaxın Şərqdəki siyasi və hərbi vəziyyət artıq kritik həddə çatıb. İran tərəfindən İsrailin diplomatik missiyalarına qarşı səsləndirilən son bəyanatlar regiondakı onsuz da kövrək olan sabitliyi tamamilə sarsıtmaq potensialına malikdir. Tehranın İsrail səfirliklərini “meşru hədəf” kimi xarakterizə etməsi, sadəcə ritorik bir gərginlik deyil, həm də illərdir davam edən “kölgə müharibəsinin” açıq və birbaşa qarşıdurmaya çevrilməsinin göstəricisidir. Bu diplomatik xəbərdarlıq, İranın öz hərbi doktrinasında əhəmiyyətli bir dəyişiklik etdiyini və artıq hücumların coğrafiyasını məhdudlaşdırmayacağını nümayiş etdirir.
İranlı rəsmi şəxslər və hərbi komandanlıq bəyan edir ki, İsrailin hər hansı bir təxribatı və ya İranın diplomatik heyətinə qarşı atılacaq addım dərhal və eyni dərəcədə cavablandırılacaqdır. Xüsusilə Livan, Suriya və digər qonşu dövlətlərdə fəaliyyət göstərən iranlı rəsmilərin təhlükəsizliyi Tehran üçün prioritet məsələdir. Bu bəyanatların arxasında duran əsas məqsəd İsrailin hərbi üstünlüyünə qarşı psixoloji və strateji çəkindirmə mexanizmi yaratmaqdır. Lakin bu yanaşma, beynəlxalq münasibətlər sistemində diplomatik toxunulmazlıq prinsipini sual altına qoyur.
Dəməşqdən Başlayan Eskalasiya Zənciri
Gərginliyin bu səviyyəyə yüksəlməsinin kökündə aprel ayının əvvəlində baş vermiş hadisələr dayanır. Aprelin 1-də İsrailin Suriyanın paytaxtı Dəməşqdə yerləşən İran konsulluğuna endirdiyi aviazərbə münaqişənin gedişatını kökündən dəyişdi. Həmin hücumda İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) Qüds qüvvələrinin briqada generalı Məhəmməd Rza Zahidi də daxil olmaqla, bir neçə yüksək rütbəli hərbçinin öldürülməsi Tehran üçün ağır itki idi. Bu hadisə beynəlxalq hüquqa görə dövlət suverenliyinin birbaşa pozulması kimi qiymətləndirildi, çünki diplomatik nümayəndəliklər həmin ölkənin ərazisi hesab olunur.
Buna cavab olaraq aprelin 13-dən 14-nə keçən gecə İranın İsrailə qarşı həyata keçirdiyi genişmiqyaslı hücum tarixdə bir ilk idi. Yüzlərlə pilotsuz uçuş aparatı, qanadlı və ballistik raketlərin istifadə olunduğu bu əməliyyat, İranın İsrailə öz ərazisindən etdiyi ilk birbaşa hücum kimi qeydə alındı. Baxmayaraq ki, raketlərin böyük əksəriyyəti İsrailin və müttəfiqlərinin hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən zərərsizləşdirildi, bu hadisə regionda yeni bir hərbi reallıq yaratdı. İndi isə Tehran “hədəf siyahısını” diplomatik binalara qədər genişləndirəcəyini elan edərək qarşı tərəfi daha riskli addımlardan çəkindirməyə çalışır.
Diplomatik Toxunulmazlıq və Beynəlxalq Hüququn Böhranı
Diplomatik missiyaların hədəfə alınması təhdidi beynəlxalq hüququn təməl daşlarından olan 1961-ci il Vyana Konvensiyasının prinsipləri ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir. Əgər bu təhdidlər real əməliyyatlara çevrilərsə, bu, qlobal miqyasda diplomatik nümayəndəliklərin təhlükəsizliyini təhlükə altına qoyacaq təhlükəli bir presedent yaradacaqdır. Səfirliklərin hərbi hədəf kimi qəbul edilməsi, dövlətlərarası ünsiyyətin son qanuni kanallarının da bağlanması deməkdir ki, bu da münaqişələrin sülh yolu ilə həlli imkanlarını minimuma endirir.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, belə bir vəziyyət təkcə İran və İsrail üçün deyil, bütün dünya üçün ciddi fəsadlar doğura bilər. Diplomatik toxunulmazlığın qorunmaması, üçüncü ölkələrdə fəaliyyət göstərən diplomatların hər an hədəfə çevrilməsi riskini artırır. Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və digər qlobal güclər tərəfləri təmkinli olmağa çağırsalar da, qarşılıqlı inamsızlıq o qədər dərindir ki, hər hansı bir kiçik qığılcım regionu böyük bir müharibə alovuna bürüyə bilər.
Regional Müharibə Təhlükəsi və Gələcək Ssenarilər
İran və İsrail arasındakı bu gərginlik Qəzza zolağında davam edən müharibənin fonunda baş verir. Regional proksi qüvvələrin – Livan Hizbullahı, Yəmən husiləri və İraqdakı şiə qruplaşmalarının bu proseslərə cəlb olunması münaqişənin miqyasını daha da genişləndirir. İsrailin diplomatik missiyalarına ediləcək hər hansı bir hücum, ABŞ-ın birbaşa müdaxiləsinə səbəb ola bilər ki, bu da regionda qlobal güclərin qarşıdurmasına yol açar.
Yaxın perspektivdə gərginliyin azalması ehtimalı aşağı görünür. Tərəflər hərbi hazırlıqlarını artırır və ictimaiyyətə ünvanlanan mesajlarda geri addım atmayacaqlarını vurğulayırlar. Tehranın diplomatik hədəflərlə bağlı xəbərdarlığı, İsrailin gələcək əməliyyatları üçün bir növ “çərçivə” cızmaq cəhdidir. Lakin bu cür “qırmızı xətlər” çox vaxt yanlış hesablamalara və gözlənilməz eskalasiyalara gətirib çıxarır. Dünya regiondan gələn xəbərləri narahatlıqla izləyir, çünki Yaxın Şərqdəki hər bir partlayış qlobal enerji bazarlarından tutmuş beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasına qədər hər şeyə təsir edir.