Yaxın Şərqin hərbi-siyasi xəritəsində on illərdir davam edən İsrail və İran qarşıdurması, son illərdə daha kəskin və birbaşa xarakter almağa başlayıb. İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin (HHQ) İranın hava məkanı və strateji əhəmiyyətli sərhəd bölgələri üzərində mindən çox uçuş həyata keçirməsi barədə sızan məlumatlar, bölgədəki “kölgə müharibəsinin” artıq daha geniş miqyas aldığını sübut edir. Bu intensivlik həm kəşfiyyat məlumatlarının toplanması, həm də mümkün irimiqyaslı hərbi əməliyyatlara hazırlıq səviyyəsinin yüksək olduğunu göstərir.
İsrailin Hava Əməliyyatlarının Strateji Miqyası
İsrail HHQ tərəfindən həyata keçirilən bu minlərlə uçuş təkcə sadə patrul xidməti deyil, həm də mürəkkəb kəşfiyyat və müşahidə missiyalarını əhatə edir. Məlumatlara görə, bu əməliyyatlar zamanı İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərinin reaksiyası, radar şəbəkələrinin boşluqları və strateji hədəflərin koordinatları dəqiqləşdirilir. Uzun məsafəli bu uçuşlar, İsrailin beşinci nəsil qırıcı təyyarələri və pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) texnoloji imkanlarını sınaqdan keçirməyə və İranın daxili infrastrukturu haqqında real vaxt rejimində məlumat əldə etməyə imkan verir.
Xüsusilə F-35 “Adir” gizli qırıcı təyyarələrinin bu missiyalarda iştirakı, İsrailin İranın ən müasir radar sistemlərinə belə görünmədən nüfuz etmə qabiliyyətini nümayiş etdirir. Bu cür fəaliyyətlər Tehran rəhbərliyi üçün ciddi psixoloji və hərbi təzyiq vasitəsinə çevrilmişdir. İsrail bu addımları ilə hərbi müdaxilə variantının hər an masada olduğunu və İranın daxilindəki istənilən nöqtəni vura biləcəyini göstərir.
Nüvə Proqramı və “Qırmızı Xətlər”
İsrailin İran üzərindəki hərbi aktivliyinin əsas mərkəzində Tehranın nüvə proqramı dayanır. İsrail rəhbərliyi dəfələrlə bəyan edib ki, İranın nüvə silahına sahib olması İsrail dövlətinin varlığı üçün ekzistensial təhdiddir. Həyata keçirilən uçuşların böyük bir hissəsi Nətənz, Fardo və digər nüvə obyektləri ətrafında intensivləşir. Bu uçuşlar vasitəsilə uranın zənginləşdirilməsi prosesindəki irəliləyişlər və yeraltı bunkerlərin təhlükəsizlik dərəcəsi mütəmadi olaraq izlənilir.
İran tərəfi isə öz növbəsində nüvə fəaliyyətinin dinc məqsədlər daşıdığını israr etsə də, İsrailin kəşfiyyat əməliyyatları və hava təlimləri əksini sübut etməyə yönəlib. İsrail “Begin Doktrinası”na sadiq qalaraq, Yaxın Şərqdə hər hansı bir düşmən dövlətin kütləvi qırğın silahına sahib olmasına imkan verməyəcəyini bu hərbi aktivliyi ilə bir daha beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırır.
Proksi Müharibələrindən Birbaşa Qarşıdurmaya Doğru
İranın regiondakı proksi qüvvələri vasitəsilə İsrailə qarşı qurduğu “müqavimət oxu” (Hizbullah, Həmas, Husilər və Suriyadakı müxtəlif qruplar) iki ölkə arasındakı gərginliyi daha da alovlandırır. İsrailin İran ərazisi yaxınlığındakı uçuşları həm də bu qruplara göndərilən silah tədarükü yollarını kəsmək məqsədi daşıyır. Suriyada İran hədəflərinə endirilən zərbələr artıq adiləşsə də, uçuşların bilavasitə İran sərhədlərinə daşınması münaqişənin “kölgə” fazasından birbaşa qarşıdurma fazasına keçdiyini göstərir.
Bu vəziyyət bölgədəki digər ərəb ölkələri tərəfindən də yaxından izlənilir. İranın ballistik raket texnologiyalarını inkişaf etdirməsi və regional nüfuzunu genişləndirmə cəhdləri qarşısında İsrailin nümayiş etdirdiyi bu hərbi qətiyyət, bölgədəki təhlükəsizlik balansını yenidən formalaşdırır. İsrail HHQ-nin bu cür genişmiqyaslı uçuşları, həm də müttəfiqlərinə və rəqiblərinə bir güc nümayişidir.
Regional Sabitlik və Gələcək Risk Ssenariləri
İsrailin İran üzərindəki bu intensiv uçuşları beynəlxalq təhlükəsizlik ekspertləri tərəfindən “barıt çəlləyi” üzərində gəzinti kimi qiymətləndirilir. Hər hansı bir texniki xəta, pilotun səhvi və ya yanlış kəşfiyyat məlumatı əsasında atılan addım, nəzarətdən çıxa biləcək böyük bir regional müharibəyə səbəb ola bilər. Belə bir münaqişə təkcə bu iki ölkəni deyil, bütün Yaxın Şərqi, eləcə də qlobal enerji bazarlarını sarsıda biləcək potensiala malikdir.
Yekun olaraq, İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin İran üzərindəki mindən çox uçuşu sadəcə bir hərbi statistika deyil, bölgənin gələcək taleyini müəyyən edən strateji bir gedişdir. Bu vəziyyət sülhün nə qədər kövrək olduğunu və diplomatik kanalların daraldığı bir mühitdə hərbi gücün yeganə arqumentə çevrilməsi riskini gözlər önünə sərir. Beynəlxalq ictimaiyyətin bu gərginliyi azaltmaq üçün göstərdiyi səylərin nəticə verib-verməyəcəyi isə hələ də sual altındadır.