Makron və Pezeşkian Arasında Kritik Telefon Danışığı
Fransa Prezidenti Emmanuel Makron ilə İranın yeni dövlət başçısı Məsud Pezeşkian arasındakı ilk rəsmi təmas, Yaxın Şərqdə gərginliyin ən pik həddə çatdığı bir vaxtda baş tutub. Bu yüksək səviyyəli telefon danışığı beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir, çünki bu, Pezeşkianın vəzifəyə gəlməsindən sonra Qərb liderləri ilə qurduğu ən mühüm əlaqələrdən biri hesab olunur. Tərəflər bölgədəki mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyəti, gərginliyin azaldılması yollarını və gələcək diplomatik əməkdaşlıq perspektivlərini geniş şəkildə müzakirə ediblər.
Yelisey Sarayından sızan məlumatlara görə, Makron bu söhbət zamanı İranın regiondakı sabitliyin təmin olunmasında oynaya biləcəyi rolu xüsusi vurğulayıb. Eyni zamanda, Pezeşkianın İran prezident seçkilərindəki qələbəsi Tehranın xarici siyasətində mümkün “yumşalma” və ya daha çox dialoqa meyllilik əlaməti kimi qiymətləndirilir. Paris bu fürsətdən istifadə edərək, uzun müddətdir dalana dirənmiş diplomatik kanalları yenidən aktivləşdirməyə çalışır.
İranda Yeni Dövr: Pezeşkianın Praqmatik Yanaşması
Məsud Pezeşkianın prezidentliyi İranın siyasi mənzərəsində mühüm bir dəyişiklik kimi qəbul edilir. İbrahim Rəisinin ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Pezeşkian, adətən islahatçı və praqmatik baxışları ilə tanınır. Onun seçki kampaniyası dövründə verdiyi vədlər və xarici aləmlə daha açıq ünsiyyət qurmaq istəyi, Avropa paytaxtlarında, xüsusən də Parisdə müəyyən bir ümid doğurub. Makronla aparılan danışıq, Pezeşkianın beynəlxalq təcriddən qaçmaq və İran iqtisadiyyatına ağır zərbə vuran sanksiyaların yumşaldılması üçün zəmin hazırlamaq strategiyasının bir hissəsi ola bilər.
Bununla belə, İranın daxili siyasi strukturunda ali rəhbərin həlledici rolu nəzərə alınarsa, Pezeşkianın manevr imkanlarının nə dərəcədə geniş olacağı hələ də sual altındadır. Fransa tərəfi bu danışıqlarda İranın yeni rəhbərliyinin həqiqətənmi konstruktiv addımlar atmağa hazır olduğunu anlamağa çalışır. Bu dialoq həm də Qərbin İranla münasibətlərdə “yeni səhifə” açıb-açmayacağını müəyyən edən bir sınaq xarakteri daşıyır.
Yaxın Şərqdəki Böhran və Regional Təhlükəsizlik
Yaxın Şərq hazırda tarixin ən mürəkkəb dövrlərindən birini yaşayır. İsrail və HƏMAS arasındakı müharibənin Qəzza zolağından kənara çıxma riski, Livanın cənubundakı gərginlik və Qırmızı dənizdəki naviqasiya təhlükəsizliyi Makron və Pezeşkianın müzakirələrinin əsasını təşkil edib. Fransa, xüsusilə Livanla tarixi bağları olan bir ölkə kimi, münaqişənin genişlənməsinin qarşısını almaq üçün İranın “Hizbullah” və digər proksi qruplar üzərindəki nüfuzundan istifadə etməsini istəyir.
Regional təhlükəsizlik məsələsində Parisin mövqeyi bəllidir: bütün tərəflər təmkin nümayiş etdirməli və beynəlxalq hüquq normalarına riayət olunmalıdır. Makron, regiondakı hər hansı bir səhv addımın böyük bir müharibəyə yol aça biləcəyi barədə xəbərdarlıq edərək, Tehranın gərginliyi azaltmaq istiqamətində konkret addımlar atmasının vacibliyini qeyd edib. Bu çərçivədə, Qırmızı dənizdə husilərin gəmilərə hücumlarının dayandırılması da mühüm müzakirə mövzusu olub.
Nüvə Proqramı və Qərbin Narahatlıqları
İranın nüvə proqramı ilə bağlı məsələlər hər zaman olduğu kimi, bu danışığın da ayrılmaz hissəsi olub. 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının (BHFP) faktiki olaraq fəaliyyətsiz qalması beynəlxalq təhlükəsizliyi təhdid edən əsas amillərdən biridir. Fransa, nüvə silahlarının yayılmaması prinsipini rəhbər tutaraq, İranın öz öhdəliklərinə qayıtmasını və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) ilə tam əməkdaşlıq etməsini tələb edir.
Makron Pezeşkianla söhbətində vurğulayıb ki, İranın nüvə sahəsindəki irəliləyişləri beynəlxalq etimadı sarsıdır və sanksiyaların ləğvi prosesini çətinləşdirir. İran tərəfi isə öz növbəsində nüvə proqramının sülhməramlı məqsəd daşıdığını və Qərbin də öz öhdəliklərini yerinə yetirməli olduğunu bildirir. Bu dialoqun gələcəkdə rəsmi danışıqlar masasına qayıtmaq üçün bir impuls olub-olmayacağı yaxın aylarda bəlli olacaq.
Diplomatik Kanalların Açıq Saxlanılmasının Əhəmiyyəti
Nəticə etibarilə, Makron və Pezeşkian arasındakı bu telefon zəngi tərəflər arasında hələ də çox böyük fikir ayrılıqlarının olduğunu, lakin dialoqdan başqa alternativin qalmadığını göstərir. Fransa, Avropanın aparıcı gücü kimi, həm İsrail, həm də İranla danışa bilən nadir ölkələrdən biridir. Bu vasitəçilik rolu bölgədəki böyük bir yanğının qarşısını almaq üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir.
Pezeşkianın prezidentliyinin ilk günlərində baş tutan bu təmas, həm də İranın dünyaya özünü necə təqdim etmək istədiyinin bir siqnalıdır. Baxmayaraq ki, bir telefon danışığı bütün problemləri həll edə bilməz, bu cür təmaslar yanlış anlaşılmaların qarşısını almağa və gələcək həll yolları üçün kiçik də olsa qapılar açmağa kömək edir. Dünya indi Tehranın bu diplomatik jestləri real hərəkətlərə çevirib-çevirməyəcəyini diqqətlə izləyir.