İranın ali rəhbəri Ayətullah Əli Xameneyinin vəfatı ölkəni və Yaxın Şərqi misli görünməmiş bir qeyri-müəyyənlik dövrünə sürükləyib. Təxminən 35 illik sərt və mütləqiyyətçi idarəçilikdən sonra, Xameneyinin ölümü bir çoxları tərəfindən “bir eranın sonu” və hətta İran üçün “Berlin divarı anı” kimi qiymətləndirilir. Bu hadisə təkcə İran daxilində deyil, bütün dünyada diqqət mərkəzindədir, çünki regionun və beynəlxalq münasibətlərin gələcəyinə dair böyük suallar doğurur. Xameneyi dövrü, ölkənin daxili siyasi strukturunun sementlənməsi və xarici siyasətdə ideoloji ekspansiyanın pik həddə çatması ilə xarakterizə olunur.
Xameneyinin Hakimiyyət Mirası və İdeoloji Təməllər
Xameneyinin hakimiyyəti, 1989-cu ildə İslam İnqilabının qurucusu Ayətullah Ruhullah Xomeyninin vəfatından sonra başlayıb və İranın daxili siyasətindən tutmuş nüvə proqramına və regiondakı vəkalət müharibələrinə qədər hər bir sahədə dərin izlər buraxıb. O, öz miras qoyduğu mirası əbədi yaşatmağı arzulasa da, vəfatı ilə başlayan proseslər ölkənin gələcək istiqamətini tamamilə dəyişdirə bilər. Hakimiyyəti dövründə İranın xarici siyasətinin əsas təməllərini qoyan, ABŞ və Qərbə qarşı kəskin mövqe tutan Xameneyi, regionda öz tərəfdarlarını genişləndirməklə İslam Respublikasının nüfuzunu artırmağa çalışıb. Onun rəhbərliyi altında İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) dövlətin ən güclü iqtisadi və hərbi sütununa çevrilərək, həm daxildə müxalifəti yatırıb, həm də xaricdə “Müqavimət Oxu”nu formalaşdırıb.
Varislik Mübarizəsi: Hakimiyyət Daxilindəki Gizli Rəqabət
Hazırda əsas diqqət Xameneyinin varisinin kim olacağına yönəlib. İranın Konstitusiyasına görə, varis Təcrübələr Məclisi tərəfindən seçilir. Bu proses ölkənin siyasi elitası daxilində ciddi mübarizələrə səbəb ola bilər. Mövcud namizədlər arasında Xameneyinin oğlu Müctəba Xameneyinin adı daha çox hallanır. Lakin irsi hakimiyyətə keçid cəhdləri inqilabın əsas prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edə bilər ki, bu da din xadimləri arasında narazılıq doğurur. Digər tərəfdən, İsrailin və digər kənar güclərin prosesə müdaxilə ehtimalları varislik məsələsini daha da mürəkkəbləşdirir və regionda gərginliyi artırır. Hətta Xameneyinin cənazə mərasiminin təxirə salınması xəbərləri belə, hakimiyyət keçidinin nə qədər həssas və gərgin bir şəraitdə baş verdiyini, pərdəarxası danışıqların hələ də davam etdiyini göstərir.
Daxili Böhranlar və İctimai Narazılığın Gələcəyi
İran daxilində, iqtisadi çətinliklər, yüksək inflyasiya və siyasi sıxıntılar fonunda cəmiyyətdə yaranmış narazılıqlar Xameneyinin ölümündən sonra yeni bir mərhələyə qədəm qoya bilər. Son illərdə baş verən kütləvi etiraz aksiyaları göstərir ki, xüsusilə gənc nəsil mövcud teokratik sistemlə dərin ziddiyyət təşkil edir. Əgər yeni rəhbərlik əvvəlki sərt siyasəti davam etdirsə, daxili etirazların daha da güclənməsi və sistemin legitimlik böhranı ilə üzləşməsi ehtimalı var. Xameneyinin vəfatı, repressiv aparatın bir anlıq tərəddüdü ilə böyük bir xalq hərəkatının başlaması üçün katalizator rolunu oynaya bilər.
Regional Təhlükəsizlik və Beynəlxalq Münasibətlər
Xameneyinin vəfatı beynəlxalq arenada da ciddi rezonans doğurur. Qərb ölkələri İranla münasibətləri yenidən nəzərdən keçirə, dondurulmuş nüvə danışıqları yeni bir məcrāya yönələ bilər. Regionda İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ölkələri əhatə edən tarazlıqlar Xameneyisiz İranın necə mövqe tutacağına görə kökündən dəyişəcək. Tehranın Livan, Suriya, Yəmən və İraqdakı proksi qüvvələrinə dəstəyinin davam edib-etməyəcəyi, yaxud daxili çəkişmələr səbəbindən bu dəstəyin zəifləyəcəyi dünya birliyini ən çox düşündürən məsələlərdən biridir.
“The Atlantic”də qeyd edildiyi kimi, bu cür hadisələr “Pandora qutusunu” aça bilər və dünya liderlərinin sui-qəsd təhdidləri və regionda eskalasiya riskini artıra bilər. İranın gələcəyi həm daxili, həm də xarici aktorlar üçün böyük maraq kəsb edir. Yeni liderin kim olacağı, hansı siyasəti yürüdəcəyi və xalqın bu dəyişikliyə necə reaksiya verəcəyi, İranın yaxın onilliklərdəki taleyini müəyyən edəcək. Şübhəsiz ki, Xameneyinin ölümü ilə İran, öz tarixində yeni, təhlükəli və qeyri-müəyyən bir fəslin astanasındadır.
