Amerika Birləşmiş Ştatlarının 45-ci prezidenti Donald Trampın hakimiyyəti illərində Yaxın Şərq siyasəti köklü dəyişikliklərə məruz qalmışdı. Xüsusilə Fars körfəzində artan hərbi və siyasi gərginlik, qlobal dəniz ticarətini ciddi təhlükə altına qoymuşdu. Bu vəziyyətdə Vaşinqton administrasiyası, regionda dəniz yollarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün beynəlxalq gəmiçilik şirkətlərinin sığortalanması məsuliyyətini öz üzərinə götürəcəyini elan etdi. Bu addım təkcə hərbi deyil, həm də strateji iqtisadi bir gediş kimi qiymətləndirilirdi.
Strateji Su Yollarının Qorunması və Qlobal Təsir
Fars körfəzi və onun çıxış qapısı olan Hörmüz boğazı, dünya neft ticarətinin şah damarı hesab olunur. Gündəlik olaraq qlobal neft tədarükünün təxminən beşdə birinin bu dar boğazdan keçdiyini nəzərə alsaq, bölgədəki hər hansı bir qeyri-stabillik dünya bazarında yanacaq qiymətlərinin kəskin artmasına səbəb ola bilər. Tramp administrasiyasının sığorta zəmanəti vermək qərarı, məhz bu zəncirvari reaksiyanın qarşısını almaq və dəniz nəqliyyatının fasiləsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyırdı. ABŞ rəsmiləri bu təşəbbüslə həm də beynəlxalq bazarlara “naviqasiya azadlığı” mesajını verirdilər.
Sığorta Xərclərinin Artması və Gəmiçilik Şirkətlərinin Çətinlikləri
2019-cu ildən etibarən Fars körfəzində neft tankerlərinə qarşı törədilən diversiya aktları və dron hücumları beynəlxalq sığorta şirkətlərini hərəkətə keçirdi. Sığorta bazarlarında “müharibə riski” əmsalı kəskin yüksəldi, bu da gəmi sahibləri üçün xərclərin on dəfələrlə artması demək idi. Bir çox kiçik və orta ölçülü gəmiçilik şirkətləri bu yüksək xərclər qarşısında regiondakı fəaliyyətlərini dayandırmaq məcburiyyətində qalırdılar. ABŞ-ın bu sahədə məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi, özəl sığorta bazarındakı bu süni bahalaşmanı tənzimləmək və ticarət donanmalarının bölgəni tərk etməsinin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuşdu.
“Maksimum Təzyiq” Siyasəti və İranla Münasibətlər
Bu gərginliyin kökündə ABŞ-ın İranla bağlanmış nüvə sazişindən birtərəfli qaydada çıxması və Tehrana qarşı “maksimum təzyiq” kampaniyasına başlaması dayanırdı. İranın buna cavab olaraq Hörmüz boğazını bağlamaq hədələri və bölgədəki hərbi manevrləri vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirirdi. ABŞ-ın dəniz ticarətini sığortalamaq təşəbbüsü, həm də İrana qarşı yönəlmiş bir psixoloji üstünlük cəhdi idi. Vaşinqton bununla göstərirdi ki, bütün təhdidlərə baxmayaraq, regionda ticarət dövriyyəsini dayandırmağa imkan verməyəcək və hər hansı bir iqtisadi zərərin yükünü özü daşıyacaqdır.
Müttəfiqlərin Tərəddüdü və ABŞ-ın Liderlik Rolu
Donald Tramp tez-tez Avropa və Asiya müttəfiqlərini bölgədəki təhlükəsizlik xərclərini kifayət qədər bölüşməməkdə ittiham edirdi. Lakin Avropa ölkələrinin çoxu İranla münasibətləri tamamilə kəsmək istəmədiyi üçün ABŞ-ın yaratdığı hərbi koalisiyalara qoşulmaqda ehtiyatlı davranırdılar. Belə bir şəraitdə ABŞ-ın sığorta yükünü təkbaşına və ya dominant tərəfdaş kimi öz üzərinə götürməsi, onun qlobal hegemonluğunu və dənizlərdəki mütləq hakimiyyətini nümayiş etdirmək üçün bir vasitəyə çevrildi. Bu, həm də ABŞ-ın regiondakı hərbi varlığını daha legitim bir iqtisadi çərçivəyə oturtmaq cəhdi kimi qəbul edilə bilər.
Regional Təhlükəsizliyin Gələcəyi və İqtisadi Nəticələr
Uzunmüddətli perspektivdə bu qərar, Fars körfəzində gəmiçilik sektorunda müəyyən bir stabillik yaratdı. Ticarət gəmilərinin qorunması təkcə hərbi gəmilərin müşayiəti ilə deyil, həm də maliyyə zəmanətləri ilə möhkəmləndirildi. Bu təcrübə göstərdi ki, müasir münaqişələrdə iqtisadi alətlər hərbi güc qədər effektiv ola bilər. Trampın bu addımı, beynəlxalq münasibətlərdə “iqtisadi təhlükəsizlik” anlayışının dəniz ticarəti kontekstində necə tətbiq olunacağına dair mühüm bir nümunə kimi tarixə düşdü. Gələcəkdə baş verə biləcək bənzər krizislərdə bu modelin yenidən istifadə edilib-edilməyəcəyi isə qlobal güclərin maraqlarından asılı olacaqdır.