Azərbaycan xalqının minilliklərdən süzülüb gələn zəngin mənəviyyatını əks etdirən Novruz bayramının növbəti müjdəçisi olan Od çərşənbəsi bütün ölkə ərazisində böyük coşğu ilə qeyd edilir. Bu çərşənbə qədim azərbaycanlıların kainatın dörd əsas ünsüründən biri olan oda, istiliyə və günəşə olan ehtiramının təzahürüdür. Təbiətin oyanış prosesində mühüm mərhələ hesab olunan Od çərşənbəsi qışın sərt soyuğunun getdiyini və baharın nəfəsinin artıq hiss olunduğunu xəbər verir.
Od Çərşənbəsinin Mahiyyəti və Tarixi Kökləri
Od çərşənbəsi xalq arasında həm də “Üskü çərşənbə”, “Addı çərşənbə” və ya “Xəbərçi çərşənbə” kimi tanınır. Qədim inanclara görə, məhz bu gündən etibarən Günəş torpağı daha çox qızdırmağa başlayır, buzlar əriyir və təbiət tam canlanmağa hazırlaşır. Od qədim zamanlardan bəri işığın, həyatın və bərəkətin rəmzi sayılıb. Əcdadlarımız odu müqəddəs hesab edərək ona xüsusi sitayiş etmiş, onu evlərinin ocağını qoruyan bir qüvvə kimi görmüşlər.
Bu günün fəlsəfəsi təkcə fiziki istiliklə deyil, həm də insanların daxili dünyasının saflaşması ilə bağlıdır. Odun bütün pislikləri, neqativ enerjiləri məhv etdiyinə inanılır. Bu inanc sayəsində insanlar yeni ilə tamamilə yenilənmiş ruhla daxil olmağa çalışırlar.
Tonqal Ətrafında Arınma və Bayram Sevinci
Od çərşənbəsinin ən mühüm və vizual baxımdan möhtəşəm adəti tonqal qalamaqdır. Gün batandan sonra məhəllələrdə və həyətlərdə alovlanan tonqallar qaranlığı işıqlandırır. İnsanlar “Ağrım-uğrum bu odda yansın” deyərək tonqalın üzərindən tullanırlar. Bu ritual insanın ötən ildən qalan bütün daxili ağırlığını, kədərini və uğursuzluqlarını odda buraxması mənasını daşıyır. Tonqalın üzərindən yeddi dəfə tullanarkən dilənən diləklərin reallaşacağına dair sarsılmaz bir inanc var.
Tonqalın sönməsini gözləmək və onun külünü bayıra atmaq da qədim qaydalardan biridir. Hesab olunur ki, küllə birlikdə ailənin bütün bəla və müsibətləri də evdən uzaqlaşır. Gənclər və uşaqlar tonqal ətrafında dövrə vurur, yallı gedir və müxtəlif xalq oyunları keçirirlər. Bu, həm də icmaların birləşməsi və mehriban qonşuluq münasibətlərinin möhkəmlənməsi üçün bir vəsilədir.
Bayram Süfrəsi və Evlərdə Hazırlıq
Od çərşənbəsində hər bir ailədə xüsusi hazırlıqlar görülür. Evlərin təmizlənməsi, bayram tədarükünün görülməsi bu gündən daha da sürətlənir. Süfrələrin mərkəzində oda bənzər forması ilə seçilən qoğallar, aypara formalı şəkərburalar və ulduza bənzəyən paxlavalar yer alır. Hər bir şirniyyat özlüyündə bir kosmoqonik rəmzi ifadə edir – qoğal günəşi, şəkərbura ayı, paxlava isə ulduzları təmsil edir.
Eyni zamanda, ailə üzvlərinin sayısı qədər şamların yandırılması da vacibdir. Şam ocağın istisini və evin nurunu simvolizə edir. Qonaq getmək, küsülülərin barışması və ruzi-bərəkəti paylaşmaq bu çərşənbənin əsas mənəvi dəyərlərindəndir. İnsanlar bir-birinə hədiyyələr verir, ehtiyacı olanlara bayram payı göndərməklə savab qazanmağa çalışırlar.
Çərşənbələrin Təbiətlə Bağlılığı
Novruz öncəsi qeyd olunan dörd çərşənbə təbiətin təkamülünü əks etdirən mükəmməl bir sistemdir. Su çərşənbəsi ilə başlayan bu yolçuluq Od çərşənbəsi ilə davam edir. Daha sonra küləyin torpağı oyatdığı Yel çərşənbəsi və nəhayət, hər şeyin tam canlandığı Torpaq çərşənbəsi gəlir. Bu ardıcıllıq insanın yaradılış elementləri ilə olan dərin bağlılığını göstərir.
Od çərşənbəsi bu zəncirin ən enerjili həlqəsidir. O, həm də qarşıdan gələn böyük bayramın – İlaxır çərşənbənin və əsl Novruzun yaxınlaşdığının ən böyük sübutudur. Bu gün alovlanan hər bir tonqal, əslində, qışa vida və bahara “xoş gəldin” deməkdir.
Beynəlxalq Səviyyədə Tanınan Milli İrs
Novruz və onun çərşənbələri artıq təkcə Azərbaycanın deyil, bəşəriyyətin ortaq mirasıdır. UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilən bu bayram sülh, mehriban qonşuluq və təbiətə sevgi ideyalarını təbliğ edir. BMT-nin 21 martı Beynəlxalq Novruz Günü kimi tanıması bu qədim bayramın dünya xalqları arasında dostluq körpüsü rolunu oynadığını göstərir.
Sonda qeyd edək ki, Od çərşənbəsi hər bir azərbaycanlı üçün həm də ruhun oyanışıdır. Bu müqəddəs gündə tonqalların alovu qəlbləri isitsin, evlərə ruzi-bərəkət və sülh gətirsin. Ocağınız həmişə yanar, bayramınız mübarək olsun!
