Donald Trampın İranla Bağlı Sensasiyalı Açıqlaması və Onun Geopolitik Təsirləri
Amerika Birləşmiş Ştatlarının 45-ci prezidenti Donald Trampın İranla bağlı səsləndirdiyi son bəyanatlar beynəlxalq siyasi gündəmi alt-üst edib. Tramp iddia edir ki, əgər o, yenidən hakimiyyətdə olsaydı və ya gələcəkdə zərurət yaranarsa, İrana qarşı hərbi əməliyyat cəmi dörd həftə ərzində tamamilə yekunlaşa bilər. Bu ifadə sadəcə bir hərbi proqnoz deyil, həm də Vaşinqtonun Tehranla olan onilliklər boyu davam edən qarşıdurmasında yeni bir ritorik mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Keçmiş prezidentin bu qədər qısa müddət ərzində qələbə vəd etməsi həm hərbi ekspertlər, həm də diplomatlar arasında ciddi suallar doğurur.
“Maksimum Təzyiq” Siyasətindən Hərbi Təhdidlərə
Donald Trampın prezidentliyi dövrü ABŞ-İran münasibətlərinin ən kəskin mərhələlərindən biri kimi yadda qalıb. 2018-ci ildə İranın nüvə proqramına dair sazişdən (JCPOA) birtərəfli qaydada çıxaraq “maksimum təzyiq” kampaniyasına başlayan Tramp, Tehranı iqtisadi cəhətdən küncə sıxışdırmağa çalışmışdı. İndi isə o, bu təzyiqi hərbi müstəviyə keçirərək, ABŞ-ın hərbi arsenalının İranın müqavimətini çox qısa müddətdə qırmağa yetərli olduğunu vurğulayır. Bu yanaşma, Trampın xarici siyasətindəki “Güc vasitəsilə sülh” doktrinasının radikal bir hissəsi kimi görünür.
Lakin bir çox analitiklər dörd həftəlik müddətin reallıqdan uzaq olduğunu və strateji risklər daşıdığını qeyd edirlər. İranın mürəkkəb coğrafi relyefi, geniş yeraltı hərbi obyektləri və regiondakı proksi qüvvələri hər hansı bir birbaşa müdaxilənin illərlə davam edə biləcək böyük bir regional müharibəyə çevrilməsi riskini artırır. Trampın bu iddiası isə daha çox psixoloji müharibə elementləri daşıyır və qarşı tərəfi preventiv addımlar atmaqdan çəkindirmək məqsədi güdür.
Daxili Siyasət və Seçki Strategiyası
Bu bəyanatların zamanlaması da xüsusi diqqət çəkir. ABŞ-da yaxınlaşan prezident seçkiləri ərəfəsində Tramp özünü hazırkı administrasiyadan daha qətiyyətli və “sərt lider” kimi təqdim etmək niyyətindədir. O, Co Bayden və Kamilla Harris hökumətini İrana qarşı “yumşaq” davranmaqda, dondurulmuş aktivlərin sərbəst buraxılmasına şərait yaratmaqda və Tehranın regional təsirinin artmasına göz yummaqda ittiham edir. “Dörd həftəlik əməliyyat” vədi amerikalı seçicilərə ölkənin hərbi qüdrətinin bərpası və milli maraqların ən qısa yolla qorunacağı mesajını verir.
Bununla yanaşı, Trampın bu çıxışı ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki ən yaxın müttəfiqləri olan İsrail və Körfəz ölkələri üçün də bir təminat siqnalıdır. O, regiondakı tərəfdaşlarına göstərmək istəyir ki, onun rəhbərliyi altında ABŞ İran təhlükəsini birdəfəlik həll etmək iradəsinə sahibdir. Lakin bu cür kəskin ritorika diplomatik kanalların tamamilə sıradan çıxmasına və tərəflərin yanlış hesablama nəticəsində irimiqyaslı toqquşmaya girməsinə yol aça bilər.
Qlobal Təhlükəsizlik və Enerji Bazarları Üçün Təhlükələr
İranla hər hansı bir hərbi münaqişənin fəsadları sadəcə iki ölkənin sərhədləri daxilində qalmayacaq. Hürmüz boğazı kimi strateji su yollarının təhlükə altına düşməsi qlobal neft tədarükünə ağır zərbə vura bilər. Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, hərbi əməliyyatlar başlasa, enerji qiymətlərinin kəskin artması dünya iqtisadiyyatında yeni bir böhran dalğasına səbəb ola bilər. Trampın təklif etdiyi “ildırımsürətli” müharibə ssenarisi bu mürəkkəb iqtisadi və logistik nəticələri bir qədər kölgədə qoyur.
Nəticə etibarilə, Donald Trampın bu iddiaları beynəlxalq arenada gərginliyi daha da artırır. Tehran rəhbərliyi isə bu növ bəyanatlara hərbi manevrlər və müdafiə sistemlərini gücləndirməklə cavab verir. Bu qarşılıqlı təhdidlər Yaxın Şərqdəki “barıt çəlləyi” vəziyyətini daha da qəlizləşdirir. Gələcəkdə bu ritorikanın real hərbi doktrinaya çevrilib-çevrilməyəcəyi həm ABŞ-dakı seçkilərin nəticəsindən, həm də regional güc balansının necə dəyişəcəyindən asılı olacaq.