Vaşinqtondan Tehrana Sərt Xəbərdarlıq və Nüvə Ultimatumunun Detalları
ABŞ və İran arasındakı gərginlik son illərin ən kritik həddinə çatıb. Beynəlxalq KİV-in son məlumatlarına görə, Vaşinqton administrasiyası Tehrana qarşı heç vaxt olmadığı qədər kəskin və birbaşa tələblər irəli sürüb. Bu tələblərin əsas mahiyyəti İranın nüvə proqramının sadəcə məhdudlaşdırılması deyil, onun tamamilə ləğv edilməsidir. ABŞ rəhbərliyi bəyan edib ki, diplomatik yolların tükənmək üzrə olduğu bir şəraitdə İran tərəfi öz fəaliyyətinə dərhal son qoymalıdır. Əks halda, Tehranın “xoşagəlməz alternativlərlə” üzləşəcəyi barədə verilən xəbərdarlıq, regionda hərbi və iqtisadi təzyiqlərin yeni dalğasının başlaya biləcəyinə işarə edir.
Bu sərt mövqenin arxasında İranın son aylarda nüvə fəaliyyətlərini görünməmiş sürətlə artırması dayanır. Kəşfiyyat məlumatlarına və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) hesabatlarına əsasən, İran uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsini silah dərəcəsinə yaxın olan 60 faizə çatdırıb. Vaşinqton bu addımı beynəlxalq təhlükəsizliyə birbaşa meydan oxumaq kimi qiymətləndirir. Eyni zamanda, Tehranın MAQATE müfəttişlərinin işini çətinləşdirməsi və bəzi mühüm obyektlərə girişi məhdudlaşdırması dialoq imkanlarını minimuma endirib. ABŞ tərəfi iddia edir ki, İran nüvə silahı əldə etmək üçün zaman qazanmağa çalışır və bu, qlobal nüvə silahlarının yayılmaması rejiminə ciddi zərbə vurur.
Nüvə Sazişinin Çöküşü və Diplomatik Dalana Dirəniş
Mövcud böhranın kökləri 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına (BHFP) dayanır. Həmin vaxt İran və altı dünya gücü arasında əldə olunan tarixi razılaşma, Tehranın nüvə fəaliyyətlərini dondurması müqabilində sanksiyaların götürülməsini nəzərdə tuturdu. Lakin 2018-ci ildə Donald Tramp administrasiyasının sazişdən birtərəfli qaydada çıxması və “maksimum təzyiq” siyasətinə başlaması bütün balansları alt-üst etdi. Buna cavab olaraq İran da öz öhdəliklərindən mərhələli şəkildə imtina etdi. Hazırkı Bayden administrasiyası əvvəlcə sazişi bərpa etmək niyyətini nümayiş etdirsə də, tərəflər arasındakı qarşılıqlı inamsızlıq və yeni şərtlərin irəli sürülməsi danışıqları tamamilə iflic vəziyyətinə salıb.
İran hakimiyyəti hər vəclə nüvə proqramının dinc məqsədlər, xüsusilə enerji və tibbi ehtiyaclar üçün olduğunu sübut etməyə çalışır. Lakin Qərb dövlətləri, xüsusən də ABŞ və onun regional müttəfiqləri bu bəyanatlara şübhə ilə yanaşırlar. Tehranın ballistik raket proqramını inkişaf etdirməsi və regiondakı müxtəlif qruplaşmalara dəstək verməsi Vaşinqtonun təhlükəsizlik narahatlıqlarını daha da artırır. ABŞ üçün İranın nüvə silahına sahib olması təkcə regional deyil, həm də qlobal güc balansını dəyişdirə biləcək bir qırmızı xətt hesab olunur.
Regional Nəticələr və “Digər Seçimlər” Strategiyası
ABŞ-ın istifadə etdiyi “xoşagəlməz alternativlər” ifadəsi geniş spektrli hərəkət planlarını ehtiva edir. Buraya ilk növbədə İranın neft ixracını tamamilə sıfıra endirəcək daha sərt iqtisadi embarqolar, kiberhücumlar və İranın nüvə infrastrukturuna yönəlmiş xüsusi əməliyyatlar daxil ola bilər. Ən pis ssenari isə hərbi müdaxilə ehtimalıdır ki, bu da Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı müharibə alovunun başlaması deməkdir. İsrail kimi regional oyunçular artıq dəfələrlə bəyan ediblər ki, əgər diplomatiya nəticə verməsə, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq üçün təkbaşına hərəkət etmək hüququnu özlərində saxlayırlar.
Hazırda beynəlxalq ictimaiyyət bu gərginliyin hara yönələcəyini diqqətlə izləyir. İranın bu tələblərə boyun əyməyəcəyi və öz nüvə proqramını milli suverenliyin rəmzi kimi qoruyacağı gözlənilir. Bu isə o deməkdir ki, tərəflər arasında hər hansı bir kompromis əldə olunmasa, qarşıdakı dövr daha çox qarşıdurma və qeyri-müəyyənliklə xarakterizə olunacaq. Regionda sülh və sabitliyin taleyi Vaşinqtonun qətiyyətindən və Tehranın strateji geri çəkilməyə hazır olub-olmamasından asılıdır.
Related Photos
