ABŞ və İran arasında uzun illərdir davam edən, qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının ən mürəkkəb düyünlərindən biri hesab olunan nüvə danışıqlarında yeni bir hərəkətlilik müşahidə olunur. Beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətlə izlədiyi bu prosesdə tərəflər arasında gərginliyin azaldılması və 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının (JCPOA) bərpası istiqamətində cüzi irəliləyişlərin olduğu bildirilir. Bu inkişaf, Yaxın Şərqdəki mövcud qeyri-sabitlik fonunda diplomatik həll yoluna dair kiçik, lakin əhəmiyyətli bir ümid işığı kimi qəbul edilir.
Ağ Evdən Gələn Ehtiyatlı İyimserlik
Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının strateji kommunikasiyalar üzrə koordinatoru Con Kirbi, Vaşinqton və Tehran arasında davam edən dolayı danışıqlarda “müsbət dinamika” qeydə alındığını təsdiqləyib. Kirbi bəyanatında qeyd edib ki, əldə olunan irəliləyiş hələlik konkret bir razılaşma demək deyil və tərəflərin bir araya gəlməsi üçün kifayət qədər vaxta ehtiyac var. O, diplomatik kanalların açıq saxlanılmasının ABŞ-ın xarici siyasət prioritetlərindən biri olduğunu vurğulayaraq, problemin yalnız dialoq yolu ilə həll oluna biləcəyinə işarə edib. Lakin bu diplomatik nikbinlik İranın son dövrlərdə artan nüvə fəaliyyətləri fonunda ehtiyatla qarşılanır.
Vyanada Aparılan Dolayı Dialoq və Onun Mexanizmləri
Danışıqlar prosesinin texniki tərəfi olduqca mürəkkəbdir. Vyana platformasında aparılan bu müzakirələrdə ABŞ və İran rəsmiləri birbaşa masa arxasında əyləşmirlər. Bunun əvəzinə, Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə Britaniya, Fransa, Almaniya, Çin və Rusiya nümayəndələri iki tərəf arasında mesaj daşıyıcısı rolunu oynayırlar. Bu formatın məqsədi, 2018-ci ildə Donald Tramp administrasiyasının sazişdən birtərəfli çıxışından sonra yaranan etimad böhranını aradan qaldırmaqdır. Xatırladaq ki, ABŞ-ın çıxışından sonra İrana qarşı tətbiq edilən ağır sanksiyalar Tehranı öz öhdəliklərini dondurmağa və uran zənginləşdirmə dərəcəsini silah səviyyəsinə yaxınlaşdırmağa sövq etmişdi.
Sanksiyalar və Öhdəliklər: Qarşılıqlı Güzəşt Axtarışı
Cozef Bayden administrasiyası hakimiyyətə gəldiyi gündən sazişə qayıtmaq niyyətini büruzə versə də, bu məsələdə “qarşılıqlı uyğunluq” prinsipini şərt qoyub. Bu o deməkdir ki, Vaşinqton sanksiyaları yalnız İranın nüvə proqramını ciddi şəkildə məhdudlaşdırdığı təqdirdə ləğv etməyə hazırdır. İran tərəfi isə ilk növbədə iqtisadi sanksiyaların tamamilə götürülməsini və bunun bir daha təkrarlanmayacağına dair zəmanət tələb edir. Bu “kim birinci addım atmalıdır” dilemması danışıqların illərdir uzanmasına səbəb olan əsas amillərdən biridir.
Geosiyasi Gərginliklərin Danışıqlara Təsiri
Mövcud danışıqlar prosesi yalnız nüvə laboratoriyaları ilə məhdudlaşmır; regionda baş verən digər hadisələr də masadakı atmosferə təsir edir. Xüsusilə Qırmızı dənizdə Husilərin ticarət gəmilərinə hücumları, İsrail-Fələstin münaqişəsi və regional proksi qüvvələrin fəaliyyəti danışıqlara əlavə təzyiq yaradır. Bir çox analitik hesab edir ki, İranla nüvə sahəsində əldə olunacaq hər hansı irəliləyiş, regiondakı digər münaqişələrin də soyumasına kömək edə bilər. Lakin əksinə, regional gərginliyin artması danışıqlar masasını hər an dağıda biləcək risk faktoru olaraq qalır.
Nəticə və Gələcək Gözləntilər
Ağ Evin “cüzi irəliləyiş” mesajı, diplomatik çıxılmaz vəziyyətdən qaçmaq üçün atılan bir addım kimi dəyərləndirilməlidir. Hər iki dövlətin daxili siyasətində bu sazişə qarşı çıxan güclü müxalif cinahların olması konsensus əldə etməyi daha da çətinləşdirir. Bununla belə, nüvə silahlanması yarışının qarşısını almaq və iqtisadi sabitliyi bərpa etmək üçün bu müzakirələrin davam etdirilməsi hər iki tərəf üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Önümüzdəki aylar Vyanadan gələn bu kiçik siqnalların böyük bir diplomatik qələbəyə çevrilib-çevrilməyəcəyini göstərəcək.