BAEA və İran Arasında Diplomatik Dialoq: Şəffaflığın Bərpası Səyləri
Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) ilə İran İslam Respublikası arasında son dövrlərdə intensivləşən danışıqlar, qlobal təhlükəsizlik və nüvə silahlarının yayılmaması baxımından həlledici mərhələyə qədəm qoyub. Tehranın nüvə proqramı ətrafında yaranmış qeyri-müəyyənlik, beynəlxalq müfəttişlərin ölkəyə tam və maneəsiz girişinin bərpa edilməsini zəruri edir. Bu diplomatik səy, təkcə texniki yoxlamaları deyil, həm də tərəflər arasında itirilmiş etimadın yenidən qurulmasını hədəfləyir. BAEA-nın əsas məqsədi İranın nüvə obyektlərindəki fəaliyyətlərin tamamilə sülh məqsədli olduğunu təsdiqləmək üçün lazımi monitorinq imkanlarını əldə etməkdir.
BAEA-nın baş direktoru Rafael Qrossi tərəfindən idarə olunan bu proses, İranın nüvə arsenalına malik olması ehtimalı ilə bağlı narahatlıqları aradan qaldırmağa xidmət edir. Müfəttişlərin geri qayıtması, uran zənginləşdirmə müəssisələrindəki kameraların, möhürlərin və digər texnoloji sensorların bərpası deməkdir. Bu avadanlıqlar olmadan beynəlxalq ictimaiyyət İranın nüvə materiallarının ehtiyatı və onların istifadə istiqamətləri barədə dəqiq məlumata sahib ola bilmir. Texniki müşahidənin olmaması isə yanlış hesablamalara və regional gərginliyin daha da alovlanmasına zəmin yaradır.
Nüvə Sazişinin Tarixi Konteksti və Mövcud Böhran
Mövcud böhranın kökləri 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına (JCPOA) söykənir. Həmin dövrdə əldə olunmuş razılaşma, İranın nüvə proqramını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmaq müqabilində ölkəyə qarşı tətbiq edilən iqtisadi sanksiyaların mərhələli şəkildə qaldırılmasını nəzərdə tuturdu. Saziş, tarixin ən sərt və şəffaf nəzarət mexanizmlərindən birini yaratmışdı. Lakin 2018-ci ildə ABŞ-ın sazişdən birtərəfli qaydada çıxması bu kövrək tarazlığı pozdu. Vaşinqtonun “maksimum təzyiq” siyasəti çərçivəsində tətbiq etdiyi yeni sanksiyalar, Tehranın da öz öhdəliklərindən uzaqlaşmasına səbəb oldu.
2019-cu ildən başlayaraq İran uran zənginləşdirmə səviyyəsini sazişdə müəyyən edilmiş 3,67% həddindən xeyli yuxarı qaldırıb. Hazırda bu göstəricinin 60%-ə çatması, nüvə silahı istehsalı üçün lazım olan 90%-lik həddə çox yaxınlaşmaq deməkdir. Bununla yanaşı, İran daha sürətli və effektiv işləyən yeni nəsil sentrifuqaları işə salıb ki, bu da nüvə yanacağının əldə edilməsi müddətini xeyli qısaldır. Beynəlxalq müşahidəçilər xəbərdarlıq edir ki, texniki nəzarətin zəifləməsi fonunda bu cür irəliləyişlər geri dönməz nəticələrə yol aça bilər.
Regional Sabitlik və Diplomatiyanın Gələcəyi
İranın nüvə proqramı ətrafındakı gərginlik yalnız Tehran və Qərb arasındakı məsələ deyil, həm də Yaxın Şərqin ümumi təhlükəsizlik arxitekturasına birbaşa təsir edən faktordur. Regionun digər dövlətləri İranın nüvə ambisiyalarını özləri üçün ekzistensial təhlükə hesab edir və bu, silahlanma yarışının yeni dalğasına səbəb ola bilər. Buna görə də BAEA-nın apardığı müzakirələr regional münaqişələrin qarşısının alınması üçün mühüm bir tampon rolunu oynayır. Diplomatik kanalların açıq qalması, hərbi qarşıdurma riskini minimuma endirən yeganə effektiv yoldur.
Nəticə etibarilə, BAEA və İran arasındakı danışıqların uğuru qarşılıqlı güzəştlərdən və beynəlxalq hüquq normalarına sadiqlikdən asılıdır. Müfəttişlərin tam səlahiyyətlə fəaliyyətə başlaması, həm İranın iqtisadi təcridolunmadan xilas olması üçün bir qapı aça bilər, həm də dünya birliyinin nüvə təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlarını yatırar. Dialoq mürəkkəb və maneələrlə dolu olsa da, sülhün qorunması üçün başqa alternativin olmadığı aydın şəkildə görünür. Beynəlxalq ictimaiyyət indi bu müzakirələrdən çıxacaq konkret qərarları və Tehranın şəffaflıq istiqamətində atacağı real addımları gözləyir.