Cənubi Qafqazda Yeni Siyasi Reallıq və Vaşinqtonun Gözlənilən Rolu
Tanınmış siyasi şərhçi və analitik Boçorişvilinin son bəyanatı Cənubi Qafqazda sülh prosesi ilə bağlı yeni müzakirələrə rəvac verib. Analitikin qənaətinə görə, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanması Donald Trampın ABŞ prezidentliyinə qayıdacağı təqdirdə onun xarici siyasət gündəliyində ən prioritet məsələlərdən biri olacaq. Bu perspektiv, regionda onilliklərdir davam edən və mürəkkəb xarakter daşıyan münaqişəyə son qoymaq cəhdləri fonunda Vaşinqtonun potensial vasitəçilik roluna dair yeni bir baxış bucağı təqdim edir.
Boçorişvili qeyd edir ki, ABŞ-ın Cənubi Qafqaz siyasəti yalnız regional sabitlik deyil, həm də qlobal enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın artan iqtisadi gücü və Ermənistanın Qərblə yaxınlaşma cəhdləri fonunda, sülhün əldə olunması Ağ Ev üçün Avrasiya materikində mühüm bir diplomatik nailiyyət kimi qiymətləndirilə bilər. Bu kontekstdə Boçorişvilinin proqnozları həm yerli, həm də beynəlxalq ekspertlər tərəfindən diqqətlə izlənilir.
Donald Trampın “Sövdələşməçi” Diplomasisı və Sülhün Perspektivləri
Boçorişviliyə görə, Trampın xarici siyasətdəki “dəyişdirici” imici və mürəkkəb mübahisələrdə sürətli, həm də konkret nəticələr əldə etmək istəyi onu Cənubi Qafqaz sülh prosesinə xüsusi diqqət yetirməyə sövq edə bilər. Analitik vurğulayır ki, keçmiş prezidentin “Əvvəlcə Amerika” şüarı ilə tanınan doktrinası ABŞ-ın strateji maraqlarına xidmət edən “böyük sövdələşmələr” üzərində qurulub. Bu yanaşma, ənənəvi bürokratik ləngimələrdən qaçaraq birbaşa və qətiyyətli addımların atılmasını nəzərdə tutur.
Bu mənada, Azərbaycan və Ermənistan arasında yekun sülhün əldə edilməsi Tramp üçün xarici siyasət sahəsində müstəsna bir qələbə kimi təqdim edilə biləcək bir nailiyyətdir. Xatırlamaq yerinə düşərdi ki, Tramp administrasiyası dövründə Yaxın Şərqdə əldə edilən “İbrahim Sazişləri” onun vasitəçilik qabiliyyətinin və beynəlxalq münasibətlərdə fərqli metodlardan istifadə etməsinin bariz nümunəsi idi. Boçorişvili hesab edir ki, oxşar bir model Cənubi Qafqazda da tətbiq edilə bilər və bu, regionun iqtisadi inteqrasiyasını sürətləndirər.
Danışıqlar Masasındakı Çətinliklər və Həllini Gözləyən Məsələlər
Hazırda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh danışıqları müəyyən dinamika ilə davam etsə də, hələ də masada bir sıra həlli vacib olan və tərəflər arasında fikir ayrılığı yaradan məqamlar qalmaqdadır. Sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin, xüsusilə də Zəngəzur dəhlizi kimi strateji yolların açılması əsas müzakirə mövzuları sırasındadır. Bundan əlavə, hər iki dövlətin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörmətin hüquqi çərçivədə təsbit edilməsi əsas şərtdir.
Beynəlxalq vasitəçilərin — Avropa İttifaqı, Rusiya və ABŞ-ın müxtəlif vaxtlarda irəli sürdüyü təşəbbüslərə baxmayaraq, tərəflər hələ ki tam və yekun bir sənəd üzərində razılığa gələ bilməyiblər. Boçorişvili bildirir ki, Trampın prezidentliyi dövründə ABŞ-ın bu prosesdəki rolu daha çox “nəticəyə fokuslanmış” xarakter daşıya bilər. Bu isə o deməkdir ki, Vaşinqton tərəfləri kompromislərə sövq etmək üçün daha güclü təşviq mexanizmlərindən istifadə edə bilər.
Tarixi Kontekst və Regionun Gələcək Təhlükəsizlik Arxitekturası
Azərbaycan və Ermənistan arasında onilliklərdir davam edən münaqişə 2020-ci ildəki 44 günlük müharibə ilə köklü şəkildə dəyişdi. Bu müharibə Azərbaycanın öz ərazilərini işğaldan azad etməsi və ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi ilə nəticələndi. Həmin tarixdən etibarən regionda güc balansı dəyişmiş və yeni geosiyasi konfiqurasiya yaranmışdır. İndi əsas hədəf bu yeni reallığı hüquqi müstəvidə sülh sazişi ilə möhkəmləndirmək və gələcək müharibə risklərini sıfıra endirməkdir.
Lakin tərəflər arasında illər boyu yığılıb qalmış etimadsızlıq və bəzi hüquqi-siyasi məsələlərin mürəkkəbliyi prosesin sürətlənməsinə mane olur. Trampın adı ilə bağlı səsləndirilən bu ehtimallar göstərir ki, Vaşinqton Cənubi Qafqazı Rusiyanın və ya digər regional güclərin tam təsir dairəsinə buraxmaq niyyətində deyil. ABŞ-ın daha aktiv rol oynaması, eyni zamanda region ölkələri üçün təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf baxımından yeni imkanlar pəncərəsi aça bilər.
Nəticə: Regionun Taleyi və Beynəlxalq Dəstək
Yekun olaraq, Boçorişvilinin bəyanatı Cənubi Qafqazda sülh prosesinin sadəcə iki ölkə arasında deyil, həm də qlobal güclərin maraq dairəsində olduğunu bir daha təsdiqləyir. Donald Trampın Ağ Evə qayıdışı ehtimalı sülh danışıqlarına yeni bir impuls verə bilsə də, daimi və sarsılmaz sülhün əldə edilməsi üçün əsas addımlar Bakı və İrəvan tərəfindən atılmalıdır. Beynəlxalq vasitəçilik isə yalnız tərəflərin siyasi iradəsi olduğu təqdirdə səmərəli ola bilər.
Sülh sazişi imzalandığı təqdirdə, Cənubi Qafqaz nəinki gərginlik ocağından əməkdaşlıq mərkəzinə çevriləcək, həm də böyük iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi üçün əlverişli məkana çevriləcək. Bu isə həm Azərbaycanın, həm də Ermənistanın xalqları üçün uzunmüddətli rifah və təhlükəsizlik vəd edir. Boçorişvilinin vurğuladığı kimi, ABŞ-ın bu prosesdəki rolu tarixin gedişatını sürətləndirən bir katalizator ola bilər.
