Rusiya Rabitə Sektorunda Yeni Nəzarət Mexanizmləri
Rusiya Federasiyası Dövlət Duması ölkənin telekommunikasiya landşaftını kökündən dəyişdirəcək və vətəndaşların şəxsi məlumatlarının toxunulmazlığına ciddi zərbə vuracaq yeni qanun layihəsini rəsmi şəkildə qəbul edib. Bu hüquqi tənzimləmə mobil rabitə operatorlarının fəaliyyətini birbaşa xüsusi xidmət orqanlarının, xüsusilə də Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin (FST) tam nəzarətinə verir. Yeni qaydalar dövlətə rabitə kanalları üzərində mütləq hakimiyyət təmin edərək, hər hansı bir şəxsin və ya qrupun xarici dünya ilə əlaqəsini bir anın içində kəsmək imkanı yaradır.
Qanunun ən mübahisəli tərəfi odur ki, mobil operatorlar FST-dən gələn tələbi müzakirə etmədən və dərhal yerinə yetirməlidirlər. Bu kəsilmə prosesi üçün artıq aşkar bir terror təhlükəsi və ya fövqəladə vəziyyətin olması mütləq şərt deyil. Beləliklə, dövlət strukturları “profilaktik” tədbirlər adı altında istənilən abunəçinin rabitə xidmətlərini məhdudlaşdıra bilər. Bu yanaşma müasir hüquq sistemlərində qəbul edilən fərdi azadlıq prinsipləri ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.
FST-nin Genişlənən Səlahiyyətləri və Prosedur Dəyişiklikləri
Nüfuzlu beynəlxalq media qurumlarının, o cümlədən “Vedomosti” və “Radio Svoboda”nın yaydığı məlumatlara görə, yeni qanun FST-yə əvvəllər görünməmiş bir müdaxilə səlahiyyəti tanıyır. Əvvəlki qanunvericilikdə rabitənin kəsilməsi və ya dinlənilməsi üçün məhkəmə qərarı və ya əsaslandırılmış cinayət işi tələb olunurdu. Lakin yeni düzəlişlər bu bürokratik maneələri tamamilə aradan qaldırır. İndi xüsusi xidmət orqanları sadəcə inzibati sorğu vasitəsilə mobil zəngləri, SMS xidmətlərini və ən əsası, mobil internetə çıxışı dayandıra bilər.
Bu prosedur dəyişikliyi o deməkdir ki, dövlət orqanları artıq öz hərəkətlərinə görə hüquqi hesabatlılıq daşımırlar. Mobil operatorlar isə bu əmrlərə tabe olmadıqları təqdirdə ağır cərimələr və ya lisenziyalarının ləğv edilməsi riski ilə üz-üzə qalacaqlar. Bu vəziyyət texnologiya şirkətlərini dövlətin nəzarət aparatının bir hissəsinə çevirir və onların müştəri məxfiliyini qorumaq öhdəliyini faktiki olaraq ləğv edir.
Şəxsi Məlumatların Qorunması və Siyasi Azadlıqlar
Qanun layihəsinin “dövlət təhlükəsizliyi” pərdəsi altında təqdim edilməsinə baxmayaraq, ekspertlər bunun daha çox daxili müxalifəti yatırmaq və informasiya axınını idarə etmək məqsədi daşıdığını vurğulayırlar. Rabitənin təhlükəsizlik təhdidi olmadan belə kəsilə bilməsi, etiraz aksiyaları, seçkilər və ya siyasi həssaslığı olan hadisələr zamanı müstəqil səslərin boğulması üçün geniş imkanlar açır. Xüsusilə jurnalistlərin və vətəndaş cəmiyyəti fəallarının operativ məlumat paylaşmasının qarşısını almaq üçün bu mexanizmdən sui-istifadə edilə biləcəyi gözlənilir.
Hüquq müdafiəçiləri qeyd edirlər ki, qanunda rabitənin bərpası üçün hər hansı zaman çərçivəsinin müəyyən edilməməsi böyük bir boşluqdur. Bir şəxsin rabitəsi qeyri-müəyyən müddətə kəsilə bilər və bu müddət ərzində vətəndaşın çəkdiyi maddi və mənəvi zərərin kompensasiya edilməsi mexanizmi mövcud deyil. Bu qeyri-müəyyənlik Rusiyada fərdi azadlıqların hüquqi müdafiəsiz qaldığının növbəti göstəricisidir.
“Rəqəmsal Dəmir Pərdə” və Qlobal Təsirlər
Bu addım Rusiyanın illərdir həyata keçirdiyi “Suveren İnternet” (Runet) siyasətinin məntiqi davamıdır. Ölkənin qlobal şəbəkədən asılılığını azaltmaq və daxili informasiya məkanını tam nəzarətə götürmək istiqamətində atılan bu addımlar Rusiyanı rəqəmsal dünyada təcrid olunmağa doğru aparır. FST-nin KQB-dən miras qalan geniş nəzarət metodları indi rəqəmsal texnologiyalarla birləşərək daha effektiv və sarsıdıcı bir gücə çevrilir.
Nəticə etibarilə, yeni qanun həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə ciddi narahatlıqlara yol açıb. Mobil operatorlar üçün yaradılan texniki və maliyyə yükləri, müştəri etimadının itirilməsi ilə yanaşı, investisiya mühitinə də mənfi təsir göstərəcək. Beynəlxalq təşkilatlar bu qanunun tətbiqinin Rusiyada insan hüquqları və ifadə azadlığı sahəsindəki mövcud vəziyyəti daha da pisləşdirəcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. Rusiya vətəndaşları üçün isə bu, artıq şəxsi həyatın toxunulmazlığının tamamilə dövlət maraqlarına qurban verilməsi deməkdir.