ABŞ və Çin Arasında Nüvə Gərginliyi: Yeni İddialar və Şübhələr
Amerikas Birləşmiş Ştatları Çinin gizli nüvə silahı sınaqları keçirməsi ilə bağlı əvvəlki iddialarını daha da dərinləşdirərək, beynəlxalq müstəvidə ciddi rezonans doğuran yeni təfərrüatlar yayımlayıb. Bu məlumatlar nüvə sınaqlarının qadağan edilməsi və qlobal şəffaflıq məsələlərini yenidən gündəmin mərkəzinə gətirib. “Washington Post”, “Wall Street Journal”, “NPR” və “South China Morning Post” kimi nüfuzlu media nəşrlərinin yaydığı hesabatlara görə, ABŞ administrasiyası Pekinin gizli şəkildə “aşağı güclü” nüvə sınaqları keçirdiyinə dair kəşfiyyat məlumatlarını daha da sərtləşdirib və bu istiqamətdə sübutlar bazasını genişləndirib.
ABŞ Dövlət Departamenti və kəşfiyyat orqanlarının rəsmiləri bildirirlər ki, Çin 1996-cı ildə qəbul edilmiş Hərtərəfli Nüvə Sınaqlarının Qadağan Edilməsi Müqaviləsinin (CTBT) fundamental prinsipi olan “sıfır partlayış gücü” standartını pozmuş ola bilər. Bu standart hər hansı bir ölçüdə və ya gücdə olan nüvə partlayışlarının tamamilə qadağan edilməsini nəzərdə tutur. Vaşinqtonun təqdim etdiyi yeni faktlar əsasən Çinin Sincan-Uyğur Muxtar Bölgəsində yerləşən strateji əhəmiyyətli Lop Nur sınaq poliqonundakı fəaliyyətlərə əsaslanır. ABŞ tərəfi Pekinin bu poliqondakı hərbi aktivliyini gizlətməsindən və beynəlxalq monitorinq qruplarına lazımi şərait yaratmamasından dərin narahatlıq duyduğunu ifadə edir.
Lop Nur Poliqonunda Artan Aktivlik və İnfrastruktur İşləri
Kəşfiyyat məlumatları göstərir ki, Çin son illərdə Lop Nur sınaq sahəsində infrastrukturunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Buraya yeni yeraltı tunellərin qazılması, mövcud obyektlərin modernləşdirilməsi və əraziyə ağır texnikanın cəlb edilməsi daxildir. ABŞ rəsmiləri iddia edirlər ki, il boyu davam edən bu cür genişmiqyaslı fəaliyyətlər sadəcə texniki xidmət deyil, yeni nəsil nüvə başlıqlarının sınaqdan keçirilməsi məqsədi daşıya bilər. Xüsusilə, “aşağı güclü” sınaqların keçirilməsi şübhəsi, Çinin öz nüvə arsenalını daha müasir və istifadəyə yararlı hala gətirmək istəyindən xəbər verir.
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, Çin CTBT müqaviləsini həm imzalamış, həm də ratifikasiya etmiş ölkələr siyahısındadır. Buna baxmayaraq, ABŞ müqaviləni imzalasa da, daxili qanunvericilik səviyyəsində hələ də ratifikasiya etməyib. Bu fərqli hüquqi statuslar Pekin və Vaşinqton arasında diplomatik atışmalara səbəb olur. Pekin tez-tez Vaşinqtonu müqaviləni ratifikasiya etmədiyi üçün tənqid edir, ABŞ isə Çini sənədin ruhuna və tələblərinə əməl etməməkdə, şəffaflıq protokollarını pozmaqda ittiham edir. Bu qarşılıqlı ittihamlar iki supergüc arasındakı onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirir.
Beynəlxalq Təhlükəsizlik və Yeni Silahlanma Yarışı Riski
Tarixi perspektivdən yanaşdıqda, CTBT beynəlxalq nüvə silahlarının yayılmaması rejiminin ən vacib sütunlarından biridir. Bu müqavilənin məqsədi nüvə dövlətlərinin öz arsenallarını keyfiyyət baxımından təkmilləşdirməsinin qarşısını almaqdır. ABŞ-ın son iddiaları sübuta yetirilərsə, bu, beynəlxalq nüvə nəzarəti sisteminə ağır zərbə vura bilər. Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, bu cür gizli fəaliyyətlər digər nüvə dövlətlərini də analoji addımlar atmağa təşviq edə bilər ki, bu da dünyanı yeni və nəzarətsiz bir silahlanma yarışına sürükləyər.
Çin tərəfi isə adətən bu növ iddiaları qəti şəkildə rədd edərək, onları ABŞ-ın öz hərbi büdcəsini artırmaq və nüvə arsenalını yeniləmək üçün uydurduğu bəhanələr kimi qiymətləndirir. Pekin beynəlxalq öhdəliklərinə sadiq olduğunu və heç bir nüvə sınağı keçirmədiyini vurğulayır. Lakin Vaşinqtonun təqdim etdiyi peyk görüntüləri və seysmik məlumatlar beynəlxalq ictimaiyyəti daha şəffaf bir araşdırma tələb etməyə vadar edir. Gələcəkdə bu mübahisənin necə nəticələnəcəyi və beynəlxalq monitorinq təşkilatlarının Lop Nur poliqonuna giriş əldə edib-etməyəcəyi qlobal təhlükəsizlik arxitekturası üçün həlledici olacaq.
Related Photos
