Amerika Birləşmiş Ştatlarının xarici siyasətində köklü dəyişikliklər baş verir. Donald Tramp administrasiyasının tətbiq etdiyi qeyri-ənənəvi metodlar beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni bir dövrün başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. “The New York Times” qəzetinin “diplomatlarsız diplomatiya” kimi səciyyələndirdiyi bu yeni yanaşma, onilliklər ərzində formalaşmış rəsmi protokolları və Dövlət Departamentinin ənənəvi mexanizmlərini arxa plana keçirir. Tramp administrasiyası dövlətlərarası münasibətləri institusional kanallarla deyil, birbaşa şəxsi etimada əsaslanan dar çevrə vasitəsilə idarə etməyə üstünlük verir.
Şəxsi Etimad və Qeyri-Rəsmi Kanallar
Bu strategiyanın mərkəzində Prezident Trampın ən yaxın sirdaşları və ailə üzvləri dayanır. Xüsusilə prezidentin kürəkəni və baş məsləhətçisi Jared Kuşner, habelə tanınmış biznesmen Avi Vitkoff kimi simalar ABŞ-ın xarici siyasət kursunun əsas memarlarına çevriliblər. Bloomberg.com-un analizlərinə görə, bu şəxslər eyni vaxtda bir neçə mürəkkəb beynəlxalq dosye üzərində işləyərək, rəsmi diplomatik korpusun illərlə həll edə bilmədiyi məsələlərdə çevik nəticələr əldə etməyə çalışırlar. Onların biznes keçmişi və sövdələşməyə əsaslanan təfəkkür tərzi, ənənəvi bürokratiyanın gətirdiyi ləngliyi aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır.
Üç Böyük Böhran: İran, Ukrayna və Qəzza
Hazırda Ağ Evin prioritetləri sırasında üç əsas qaynar nöqtə dayanır: İranla nüvə gərginliyi, Ukraynadakı müharibə və Qəzza zolağındakı humanitar fəlakət. NPR-ın yaydığı məlumatlar göstərir ki, Tramp administrasiyası bu böhranların hər birində fərqli, lakin sistemli bir taktika izləyir. Bu taktika geniş tərkibli nümayəndə heyətlərinin iştirak etdiyi uzunmüddətli konfranslardan deyil, qapalı qapılar arxasında aparılan qətiyyətli və birbaşa danışıqlardan ibarətdir. Məqsəd, ABŞ-ın maraqlarını maksimum dərəcədə qoruyaraq, mümkün olan ən qısa müddətdə konkret razılaşmalara nail olmaqdır.
Sistemdə Yaranan Gərginlik və Analitiklərin Narahatlığı
Lakin bu yanaşma daxili və xarici tənqidlərdən kənarda qalmır. “The Hill” nəşri qeyd edir ki, ABŞ-ın rəsmi diplomatik sisteminin bu dərəcədə kənara itələnməsi institusional yaddaşın itirilməsinə və peşəkar diplomatların motivasiyasının aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. AL-Monitor tərəfindən aparılan təhlillər isə göstərir ki, xüsusi nümayəndələrin eyni vaxtda bir neçə ağır böhranı idarə etməyə çalışması onların resurslarını və diqqətini bölür. Bu isə öz növbəsində, mürəkkəb geosiyasi məsələlərdə həlledici detalların gözmən qaçması riskini yaradır.
Diplomatik Mərcin Gələcək Nəticələri
Trampın “diplomatlarsız diplomatiya” modeli həm böyük bir innovasiya, həm də ciddi bir risk kimi görünür. Tərəfdarları bu üsulun bürokratik əngəlləri yardığını və real nəticələrə yol açdığını iddia etsə də, tənqidçilər bunun beynəlxalq hüquq və ənənəvi müttəfiqlik münasibətlərinə zərər verə biləcəyindən qorxurlar. Yekun nəticə hələ qeyri-müəyyən qalsa da, bir fakt dəyişməzdir: ABŞ-ın xarici siyasəti artıq əvvəlki kimi olmayacaq. Bu “diplomatik mərc” ya Vaşinqtonun qlobal nüfuzunu bərpa edəcək, ya da beynəlxalq münasibətlərdə proqnozlaşdırıla bilməyən yeni bir xaos dövrünü başladacaq.