İranın nüvə proqramı ətrafında yaranmış çoxillik gərginlikdə yeni və əhəmiyyətli bir mərhələnin başlanğıcı müşahidə olunur. Son məlumatlara görə, Tehran hakimiyyəti uranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilməsi prosesini dayandırmaq barədə ciddi müzakirələrə başlayıb. Bu xəbər, illərdir davam edən sanksiyalar, diplomatik qarşıdurmalar və hərbi gərginlik riskləri fonunda regionda və dünyada böyük maraqla qarşılanıb. Ekspertlərin fikrincə, İranın bu addımı atmağa hazır olması, beynəlxalq münasibətlərdə illərdir donmuş vəziyyətdə qalan nüvə dialoqunun yenidən canlanması üçün real fürsət yarada bilər.
Strateji Qərarın Arxa Planı və 60 Faizlik Limit
Məlumata görə, İranın bu potensial qərarı birbaşa olaraq uranın 60% və daha yuxarı səviyyədə zənginləşdirilməsinin dayandırılmasını nəzərdə tutur. Hazırda İranın malik olduğu bu zənginləşdirmə səviyyəsi nüvə silahı istehsalı üçün tələb olunan 90%-lik həddə kifayət qədər yaxındır və bu, beynəlxalq ictimaiyyətdə ciddi narahatlıq doğururdu. İranın ali dini rəhbəri Ayətullah Əli Xameneyinin ofisinə yaxın dairələrdən sızan məlumatlar göstərir ki, Tehran bu geri addımı atmaqla həm Qərb ölkələri ilə münasibətlərdəki gərginliyi azaltmaq, həm də ölkə iqtisadiyyatını boğan ağır sanksiyaların yüngülləşdirilməsinə nail olmaq istəyir.
İqtisadi Sanksiyalar və Diplomatiya Ümidi
İran iqtisadiyyatı uzun illərdir ki, ABŞ və müttəfiqləri tərəfindən tətbiq edilən maliyyə və neft sanksiyaları səbəbindən ağır böhran keçirir. Milli valyutanın dəyərdən düşməsi və inflyasiyanın yüksəlməsi Tehranı daha çevik diplomatik gedişlər etməyə məcbur edir. Bu baxımdan, nüvə proqramında müəyyən geriçəkilmələr etmək, İranın dondurulmuş aktivlərinin sərbəst buraxılması və beynəlxalq bazarlara çıxışının asanlaşdırılması üçün əsas şərt kimi qiymətləndirilir. Lakin bu qərarın rəsmiləşməsi üçün hələ də bir çox texniki və siyasi detalların razılaşdırılmasına ehtiyac var.
Tarixi Kontekst: JCPOA və 2018-ci ilin Mirası
Mövcud vəziyyəti anlamaq üçün 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına (JCPOA) nəzər salmaq vacibdir. Həmin vaxt İran öz nüvə fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmağa söz vermiş, qarşılığında isə iqtisadi sanksiyaların ləğvini qazanmışdı. Lakin 2018-ci ildə ABŞ-ın sazişdən birtərəfli çıxışı və “maksimum təzyiq” siyasətinə keçməsi, Tehranın da öz öhdəliklərindən imtina etməsinə yol açdı. Nəticədə İran uranı sazişdə nəzərdə tutulan 3.67%-dən qat-qat yuxarı — 60%-ə qədər zənginləşdirməyə başladı. İndiki yeni təşəbbüs, əslində həmin itirilmiş balansın bərpası və ya yeni bir razılaşma platformasının qurulması cəhdi kimi görünür.
MAQATE və Yoxlama Mexanizmlərinin Əhəmiyyəti
Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (MAQATE) uzun müddətdir ki, İranın nüvə obyektlərində daha geniş monitorinq imkanları tələb edir. İranın zənginləşdirməni dayandırmaq niyyəti, eyni zamanda beynəlxalq müfəttişlərin obyektlərə girişinin asanlaşdırılması ilə müşayiət olunmalıdır. Qərb dövlətləri, xüsusilə ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya, sadəcə bəyanatlarla kifayətlənməyəcəklərini, İranın atdığı addımların şəffaf və yoxlanıla bilən olmasını tələb edirlər. Bu, yaxın gələcəkdə aparılacaq danışıqların ən çətin hissəsini təşkil edəcək.
Regionun Gələcəyi və Diplomatik Sınaq
İranın nüvə məsələsində yumşalma nümayiş etdirməsi təkcə Tehran-Vaşinqton xəttində deyil, həm də bütün Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişə bilər. Region ölkələri, xüsusilə körfəz dövlətləri, bu prosesi diqqətlə izləyir. Əgər tərəflər arasında etimad mühiti yaransa, bu, həm də regiondakı proksi müharibələrin və rəqabətin səngiməsinə kömək edə bilər. Lakin hər hansı bir uğursuzluq gərginliyin daha da alovlanmasına və yeni sanksiya dalğalarına səbəb ola bilər. Beynəlxalq diplomatiya hazırda çox həssas bir sınaq qarşısındadır.
Related Photos
