Cenevrə Görüşlərinin Geosiyasi Əhəmiyyəti və Qlobal Təhlükəsizlik
Cenevrə şəhəri bir daha beynəlxalq diplomatiyanın mərkəzinə çevrilərək, dünya düzənini təhdid edən ən ciddi böhranlardan birinin həlli üçün platforma rolunu oynadı. Ukrayna ətrafında yaranmış gərginlik fonunda ABŞ, Rusiya və Avropa müttəfiqləri arasında keçirilən bu yüksək səviyyəli görüşlər, soyuq müharibədən bəri ən gərgin dövrlərdən birini yaşayan Şərq-Qərb münasibətlərində bir növ sınaq xarakteri daşıyırdı. Diplomatik təmaslar yalnız sərhəddəki hərbi yığınağı deyil, həm də Avropanın təhlükəsizlik memarlığının gələcək taleyini müəyyən etmək məqsədi güdürdü. Dünyanın ən güclü dövlətlərinin bu kritik məqamda bir araya gəlməsi, vəziyyətin sadəcə regional deyil, qlobal bir təhlükə olduğunun bariz göstəricisidir.
Müzakirələrin miqyası kifayət qədər geniş olub, müxtəlif beynəlxalq platformaları əhatə edirdi. Buraya ABŞ və Rusiya arasında ikitərəfli strateji sabitlik dialoqu ilə yanaşı, NATO-Rusiya Şurasının iclasları və ATƏT çərçivəsində aparılan çoxtərəfli məsləhətləşmələr daxil idi. ABŞ tərəfini Dövlət katibinin müavini Vendi Şerman kimi təcrübəli diplomatlar təmsil edərkən, Rusiya tərəfi xarici işlər və müdafiə nazirliklərinin yüksək rütbəli rəsmiləri ilə masada əyləşmişdi. Ukrayna isə bu prosesin birbaşa subyekti kimi, həm ABŞ ilə mütəmadi koordinasiya şəraitində çıxış edir, həm də beynəlxalq təşkilatlar vasitəsilə öz suveren hüquqlarını qorumağa çalışırdı.
Müzakirə Olunan Kritik Məsələlər və Tərəflərin “Qırmızı Xətləri”
Görüşlərin əsas gündəliyini Rusiyanın Ukrayna sərhədləri boyu yerləşdirdiyi hərbi qüvvələrin geri çəkilməsi və Moskvanın Qərbdən tələb etdiyi “təhlükəsizlik zəmanətləri” təşkil edirdi. Rusiya nümayəndə heyəti NATO-nun şərqə doğru genişlənməsinin qəti şəkildə dayandırılmasını, Ukraynanın alyansa üzvlüyünün qadağan edilməsini və 1997-ci ildən sonra NATO-ya daxil olan ölkələrdəki hərbi infrastrukturun sökülməsini tələb edirdi. Bu tələblər Vaşinqton və Brüssel tərəfindən suveren dövlətlərin azad seçiminə müdaxilə kimi qiymətləndirilərək “qeyri-mümkün” adlandırılsa da, silahların kontrolu və hərbi təlimlərin şəffaflığı kimi məsələlərdə kompromis variantlar irəli sürüldü.
ABŞ və onun NATO müttəfiqləri “Ukraynasız Ukrayna haqqında heç bir qərar verilə bilməz” prinsipini rəhbər tutaraq, Kiyevin ərazi bütövlüyünün müzakirə obyekti olmadığını bir daha bəyan etdilər. Müzakirələr zamanı Rusiyanın hər hansı bir hərbi müdaxilə edəcəyi təqdirdə qarşılaşacağı ağır iqtisadi sanksiyalar və siyasi təcrid barədə xəbərdarlıqlar edildi. Bununla belə, hər iki tərəf gərginliyin hərbi qarşıdurmaya çevrilməməsi üçün diplomatik yolların hələ tükənmədiyini və dialoqun saxlanılmasının vacibliyini qəbul etdi.
Münaqişənin Tarixi Fonu və Eskalasiya Riskinin Səbəbləri
Ukrayna və Rusiya arasındakı böhranın kökləri 2014-cü ildə baş vermiş “Meydan” hadisələrinə, ardınca Krımın Rusiya tərəfindən qanunsuz ilhaqına və Donbas bölgəsində separatçı hərəkatın başlamasına dayanır. Səkkiz ildən artıqdır davam edən bu dondurulmuş münaqişə, son aylarda Rusiyanın sərhədə on minlərlə ağır texnika və şəxsi heyət toplamasından sonra yeni və daha təhlükəli bir mərhələyə qədəm qoydu. Bu hərbi fəallıq beynəlxalq aləmdə İkinci Dünya Müharibəsindən bəri Avropada ən böyük quru müharibəsinin başlaya biləcəyi qorxusunu yaratmışdı.
Əvvəlki sülh cəhdləri, xüsusilə Almaniya və Fransanın vasitəçiliyi ilə imzalanmış Minsk razılaşmaları, tərəflərin öhdəlikləri fərqli şərh etməsi səbəbindən kağız üzərində qalmışdı. Bu uğursuzluq Cenevrə danışıqlarına olan ümidləri və eyni zamanda məsuliyyəti daha da artırırdı. Rusiya öz hərəkətlərini “müdafiə xarakterli” və NATO-nun ekspansiyasına cavab kimi təqdim etsə də, beynəlxalq ictimaiyyət bunu Ukraynanın qərbyönümlü xarici siyasət kursunu dəyişmək üçün bir təzyiq aləti kimi görürdü.
Nəticələr və Diplomatiyanın Gələcəyi
Cenevrədə keçirilən intensiv görüşlər seriyası gözlənilən böyük bir sıçrayış və ya rəsmi sazişlə yekunlaşmasa da, tərəflər arasında “soyuq sülhün” saxlanılması üçün əhəmiyyətli addım hesab olunur. Danışıqlardan sonra verilən bəyanatlar göstərdi ki, fundamental məsələlərdə fikir ayrılıqları hələ də dərindir və tərəflər öz mövqelərindən geri çəkilməyə tələsmirlər. Bununla belə, hər iki tərəf bir-birinin “qırmızı xətlərini” birbaşa və vasitəçisiz eşitmək imkanı qazandı ki, bu da yanlış anlaşılmalardan qaynaqlanan təsadüfi hərbi toqquşma riskini azaldır.
Növbəti addım olaraq, tərəflərin paytaxtlara qayıdaraq keçirilən müzakirələrin nəticələrini təhlil edəcəyi və gələcək görüşlərin qrafikini müəyyənləşdirəcəyi gözlənilir. Diplomatiya yolu çətin və maneələrlə dolu olsa da, Cenevrə görüşləri sübut etdi ki, ən mürəkkəb geosiyasi problemlər belə masa arxasında müzakirə edilməlidir. Qlobal sülhün qorunması üçün bu dialoq kanallarının açıq qalması və tərəflərin konstruktiv yanaşma nümayiş etdirməsi qarşıdakı dövrün əsas tələbi olaraq qalacaqdır.
Related Photos
