Trampın Beklənilməz Bəyanatı: ABŞ-İran Münasibətlərində Yeni Mərhələ?
ABŞ-ın sabiq dövlət başçısı Donald Trampın İranla bağlı verdiyi son şərhlər beynəlxalq arenada böyük səs-küyə səbəb olub. Uzun illərdir davam edən sanksiyalar, hərbi hədələr və qarşılıqlı ittihamlar fonunda Trampın “İranla müharibə demək olar ki, başa çatıb” ifadəsi həm siyasi analitiklər, həm də dünya ictimaiyyəti tərəfindən gözlənilməz bir addım kimi dəyərləndirilir. Bu bəyanat, Yaxın Şərqdəki gərginliklərin ən pik nöqtəyə çatdığı bir vaxtda Vaşinqtonun xarici siyasətində mümkün bir dönüş nöqtəsinin siqnalı ola bilər.
Trampın bu açıqlaması, onun prezidentliyi dövründə yürütdüyü sərt xətt nəzərə alındıqda daha da maraqlı görünür. Bir çoxları bunu sadəcə seçki öncəsi bir siyasi gediş kimi qiymətləndirsə də, digərləri ABŞ-ın strateji prioritetlərinin dəyişdiyini iddia edirlər. Xüsusilə İranın nüvə proqramı ətrafında yaranmış dalan vəziyyəti və regional münaqişələrin dərinləşməsi, bu cür yüksək səviyyəli bəyanatların əhəmiyyətini qat-qat artırır.
“Maksimum Təzyiq” Siyasətindən Sülh Mesajlarına Keçid
Donald Trampın hakimiyyətdə olduğu 2017-2021-ci illər ABŞ və İran arasındakı gərginliyin ən kəskin dövrlərindən biri kimi tarixə düşüb. Onun administrasiyasının 2018-ci ildə İranla nüvə sazişindən (JCPOA) birtərəfli qaydada çıxması və Tehrana qarşı “maksimum təzyiq” kampaniyasına başlaması iki ölkəni hərbi qarşıdurmanın astanasına gətirmişdi. İqtisadi sanksiyalar İran iqtisadiyyatına ağır zərbə vursa da, Tehranın regional fəaliyyətlərini dayandırmağa nail olmamışdı.
Xüsusilə 2020-ci ilin əvvəlində general Qasım Süleymaninin öldürülməsi ilə pik həddə çatan bu qarşıdurma, regionda genişmiqyaslı müharibə qorxusunu artırmışdı. Belə bir keçmişi olan liderin indi müharibənin bitdiyini elan etməsi ciddi müzakirə mövzusudur. Bu, bəlkə də Trampın özünün tətbiq etdiyi təzyiq metodlarının nəticə verdiyinə dair bir inamın ifadəsidir, yaxud da Yaxın Şərqdə yeni bir nizamın qurulması üçün atılan ritorik bir addımdır.
Regional Təhlükəsizlik və Nüvə Razılaşmasının Gələcəyi
Hazırda Co Bayden administrasiyasının İranla diplomatik yollarla nüvə məsələsini həll etməyə çalışdığı, lakin ciddi irəliləyiş əldə edə bilmədiyi bir şəraitdə Trampın bu çıxışı fərqli mənalar kəsb edir. İranın nüvə zənginləşdirmə fəaliyyətlərini davam etdirməsi beynəlxalq birliyi narahat edən ən mühüm məsələdir. Trampın “müharibə bitdi” deməsi, gələcəkdə hərbi müdaxilə variantının masadan qaldırılması və ya yeni bir sazişin mümkünlüyü kimi yozula bilər.
İranın regiondakı proksi qüvvələri, xüsusilə Livan, Yəmən və İraqdakı təsiri hələ də ABŞ və onun müttəfiqləri üçün əsas təhlükə mənbəyi olaraq qalır. İsrail-Fələstin münaqişəsinin kəskinləşməsi və Qırmızı dənizdəki təhlükəsizlik problemləri fonunda Trampın sülh ritorikası regional sabitlik üçün nə dərəcədə realdır, bu sual altındadır. Əgər bu bəyanat gələcək bir razılaşmanın təməlidirsə, bu, Yaxın Şərqdəki güc balansını kökündən dəyişdirə bilər.
Seçki Öncəsi Strateji Gediş, Yoxsa Real Dəyişiklik?
Bir çox ekspertlər hesab edir ki, bu bəyanat Trampın gələcək prezidentlik ambisiyaları və seçki kampaniyası ilə birbaşa bağlıdır. O, özünü “müharibələri bitirən lider” kimi təqdim edərək, seçicilərə hazırkı administrasiyanın xarici siyasətdəki uğursuzluqlarını nümayiş etdirməyə çalışır. Tramp bu yolla sübut etmək istəyir ki, onun rəhbərliyi dövründə tətbiq olunan güc nümayişi İrana geri çəkilmək üçün kifayət edib və indi danışıqlar masasına oturmaq vaxtıdır.
Buna baxmayaraq, Tehranın bu açıqlamalara qarşı mövqeyi hələ də ehtiyatlıdır. İran rəhbərliyi üçün əsas məsələ sanksiyaların ləğvi və iqtisadiyyatın bərpasıdır. Donald Trampın keçmişdəki qərarları Tehran tərəfində ciddi bir etimadsızlıq yaradıb. Bu səbəbdən, şifahi bəyanatların real diplomatik müstəvidə nəticə verməsi üçün daha köklü addımların atılmasına ehtiyac var.
Nəticə və Gələcək Perspektivlər
Nəticə etibarilə, Donald Trampın İranla bağlı sözləri hələlik daha çox sual doğurur, nəinki cavab verir. Nüvə proqramı, insan hüquqları və regional hegemonluq uğrunda mübarizə kimi fundamental məsələlər həll olunmadan tam bir barışıqdan danışmaq tezdir. Lakin bu cür bəyanatların səsləndirilməsi belə, gələcəkdə mümkün diplomatik kanalların açılmasına və ya ən azından gərginliyin ritorik səviyyədə azalmasına xidmət edə bilər.
Dünya siyasi nizamı hazırda böyük bir transformasiya dövrünü yaşayır və ABŞ-İran münasibətləri bu prosesin mərkəzində dayanır. Trampın bəyanatı bu mürəkkəb tənlikdə ya bir həll yolu, ya da yeni bir gərginlik mənbəyi olacaqdır. Beynəlxalq ictimaiyyət indi bu sözlərin praktiki addımlarla müşayiət olunub-olunmayacağını və Vaşinqtonun növbəti addımının nə olacağını diqqətlə izləyir.