Beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturası son zamanlar Yaxın Şərqdən gələn narahatedici xəbərlərlə sarsılır. ABŞ və İsrailin İranın nüvə arsenalının ən kritik komponenti olan zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını ələ keçirmək üçün birgə hərbi əməliyyat planlarını müzakirə etməsi barədə yayılan məlumatlar, regionda onsuz da kövrək olan sülhün hər an pozula biləcəyindən xəbər verir. Bu tip bir müdaxilənin sadəcə iki ölkə arasındakı münaqişə deyil, həm də qlobal enerji bazarlarını və beynəlxalq diplomatik münasibətləri alt-üst edəcək bir zəncirvari reaksiya doğuracağı şübhəsizdir.
Əməliyyatın Strateji Detalları və Hədəflər
Kəşfiyyat mənbələrindən sızan məlumatlara görə, Vaşinqton və Təl-Əvivin yüksək rütbəli generalları, habelə kəşfiyyat idarələrinin rəhbərləri arasında baş tutan qapalı görüşlərdə “cərrahi müdaxilə” ssenariləri masaya yatırılıb. Bu planın mərkəzində İranın ən qorunan nüvə obyektləri olan Fordo və Nətənz dayanır. Xüsusilə Fordo obyektinin dağların dərinliyində yerləşməsi, onun havadan bombardman edilməsini çətinləşdirdiyi üçün xüsusi təyinatlı qüvvələrin qurudan sızaraq uran ehtiyatlarını fiziki olaraq ələ keçirməsi və ya zərərsizləşdirməsi variantı daha ciddi şəkildə nəzərdən keçirilir. Bu əməliyyat üçün hazırlanan bölmələrin dünyanın ən müasir texnoloji avadanlıqları və gizli sızma taktikaçıları ilə təchiz edilməsi planlaşdırılır.
Müzakirələrin əsas nüvəsini İranın 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının miqdarı təşkil edir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) son hesabatları Tehranın “nüvə astanasına” çatdığını göstərir. Bu isə İsrail üçün birbaşa ekzistensial təhdid deməkdir. Planlaşdırılan əməliyyatın məqsədi yalnız uranı ələ keçirmək deyil, həm də İranın nüvə infrastrukturuna elə bir zərbə vurmaqdır ki, proqramın bərpası onilliklər boyu mümkün olmasın.
Risklər: Hava Hücumundan Müdafiə və Logistik Maneələr
Lakin belə bir əməliyyatın icrası son dərəcə yüksək risklərlə müşayiət olunur. İranın son illərdə təkmilləşdirdiyi hava hücumundan müdafiə sistemləri, o cümlədən yerli istehsal olan “Bavar-373” və Rusiyadan alınan S-300 kompleksləri hər hansı bir kənar müdaxiləni çətinləşdirən əsas amillərdəndir. Hərbi analitiklər qeyd edirlər ki, xüsusi təyinatlıların İranın daxilinə sızması üçün ilk növbədə genişmiqyaslı kiber-hücumların təşkili və radar sistemlərinin tamamilə sıradan çıxarılması lazımdır.
Digər bir ciddi narahatlıq isə logistik təminatdır. İranın geniş coğrafi ərazisi və nüvə obyektlərinin bir-birindən uzaq məsafədə yerləşməsi əməliyyatdan sonra qüvvələrin təhlükəsiz şəkildə təxliyə edilməsini çətinləşdirir. Uğursuzluq halında ABŞ və İsrail hərbçilərinin əsir düşməsi ehtimalı, Vaşinqton üçün siyasi fəlakətə bərabərdir. Bundan əlavə, İranın regiondakı proksi qüvvələri vasitəsilə (Hizbullah, Husilər) cavab zərbələri endirməsi bütün Yaxın Şərqi böyük bir müharibə alovuna bürüyə bilər.
Nüvə Proqramının Tarixi Fonu və Diplomatik Çıxılmaz Vəziyyət
İranın nüvə ambisiyaları onilliklərdir ki, dünya diplomatiyasının ən qaranlıq səhifələrindən biri olaraq qalır. 2015-ci ildə əldə edilmiş nüvə sazişi (JCPOA) böyük ümidlərlə qarşılansa da, 2018-ci ildə ABŞ-ın bu sənəddən birtərəfli qaydada çıxması bütün diplomatik kanalları iflic etdi. Tehran cavab addımı olaraq uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsini sürətlə artırdı və agentlik müfəttişlərinin fəaliyyətinə ciddi məhdudiyyətlər qoydu. Bu gün gəlinən nöqtədə diplomatiyanın tükəndiyi və hərbi variantların masada daha çox yer tutduğu müşahidə olunur.
İsrailin hərbi doktrinası “Begin Doktrinası” olaraq bilinən prinsiplərə əsaslanır. Bu doktrinaya görə, İsrail özünə düşmən hesab etdiyi heç bir dövlətin kütləvi qırğın silahına sahib olmasına imkan verməyəcək. 1981-ci ildə İraqın Osirak reaktorunun və 2007-ci ildə Suriyanın əl-Kibar nüvə obyektinin məhv edilməsi Təl-Əvivin bu məsələdə nə dərəcədə qətiyyətli olduğunu sübut edir. İndi isə hədəf daha böyük və daha mürəkkəb olan İrandır.
Beynəlxalq Reaksiyalar və Gələcək Ssenarilər
Bu xəbərlərin yayılması beynəlxalq ictimaiyyətdə ciddi narahatlıq doğurub. Bir çox Avropa ölkəsi və BMT rəsmiləri tərəfləri təmkinli olmağa və hərbi ritorikadan çəkinməyə çağırır. Lakin ABŞ və İsrail arasındakı hərbi koordinasiyanın intensivləşməsi göstərir ki, tərəflər ən pis ssenariyə hazırlaşırlar. Tehran isə öz növbəsində bəyan edir ki, istənilən təcavüz aktı “dağıdıcı cavab”la nəticələnəcək və bu, yalnız regionla məhdudlaşmayacaq.
Nəticə etibarilə, İranın uran ehtiyatlarını ələ keçirmək planları barədə sızan məlumatlar həm də Tehran üzərindəki psixoloji təzyiqi artırmaq məqsədi daşıya bilər. Lakin tarixin təcrübəsi göstərir ki, Yaxın Şərqdə bu cür müzakirələr çox vaxt real hərbi əməliyyatların carçısı olur. Qlobal güclərin bu məsələdə necə bir balans tapacağı yaxın aylarda bölgənin və bəlkə də dünyanın taleyini həll edəcək.