ABŞ-dan İranın “Kəşfiyyat Gəmisi”nə Gözlənilməz Zərbə
Son günlər Yaxın Şərqin su hövzələrində, xüsusilə strateji əhəmiyyətə malik Qırmızı Dəniz və Ədən Körfəzində hərbi gərginlik özünün ən yüksək nöqtəsinə çatıb. Birləşmiş Ştatlar Silahlı Qüvvələrinin Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) tərəfindən yayılan rəsmi açıqlama, regiondakı hərbi balansın dəyişə biləcəyindən xəbər verir. Komandanlıq, İran İslam Respublikasına məxsus olan və husi qüvvələrinə hərbi-texniki dəstək verdiyi iddia edilən dron daşıyıcı gəmisinə qarşı hədəfli hava zərbəsi endirildiyini təsdiqləyib. Bu addım, Vaşinqtonun regionda yalnız proksi qüvvələrlə deyil, həm də onların arxasındakı əsas hərbi güclərlə birbaşa qarşıdurmaya girməkdən çəkinməyəcəyinin açıq mesajı kimi qəbul edilir.
Bu hərbi müdaxilə regionun təhlükəsizlik arxitekturasında ciddi çatların yarandığını göstərir. Analitiklər hesab edirlər ki, ABŞ-ın bu qətiyyətli addımı regionda onsuz da kövrək olan sabitliyi daha da sarsıdıb. İran və ABŞ arasında onilliklərdir davam edən “soyuq müharibə” elementlərinin birbaşa hərbi toqquşma riskinə çevrilməsi, beynəlxalq ictimaiyyətdə böyük narahatlıq doğurur. Hadisənin miqyası və hədəf alınan obyektin strateji çəkisi, Yaxın Şərqdə yeni bir münaqişə ocağının alovlanma ehtimalını artırır.
Hədəfin Strateji Önəmi və CENTCOM-un Bəyanatı
CENTCOM-un təqdim etdiyi detallı məlumatlara əsasən, zərbə endirilən gəmi sadəcə bir nəqliyyat vasitəsi deyil, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) tərəfindən idarə olunan mobil əməliyyat mərkəzi funksiyasını yerinə yetirirdi. Bildirilir ki, bu gəmi Qırmızı Dənizdə fəaliyyət göstərən husi terrorçu qruplaşmalarına real vaxt rejimində kəşfiyyat məlumatları ötürür, ballistik raketlərin və kamikadze dronların hədəfə yönləndirilməsini koordinasiya edirdi. Beynəlxalq dəniz yollarından keçən ticarət gəmilərinə qarşı həyata keçirilən silsilə hücumların məhz bu gəmidən gələn koordinatlar əsasında həyata keçirildiyi vurğulanır.
ABŞ rəsmiləri bəyan ediblər ki, sözügedən gəmi dəniz təhlükəsizliyi üçün “daimi və birbaşa təhdid” mənbəyi idi. Hücumun dəqiq koordinatları və zərərçəkmiş gəminin adı rəsmi sənədlərdə hələlik gizli saxlanılsa da, hərbi ekspertlər bu zərbənin husilərin hücum potensialına ağır zərbə vurduğunu qeyd edirlər. ABŞ bu addımı ilə sübut etməyə çalışır ki, beynəlxalq gəmiçilik marşrutlarının təhlükəsizliyi hər hansı bir dövlətin regional ambisiyalarına qurban verilə bilməz.
Qırmızı Dənizdə Ticarət Müharibəsi: Qlobal İqtisadiyyat Təhlükədə
Bu gərginliyin kökləri İsrail və HƏMAS arasında başlanan müharibəyə qədər uzanır. Yəməndəki İran tərəfindən dəstəklənən husi qruplaşması, Fələstin xalqına həmrəylik nümayiş etdirmək bəhanəsi ilə Qırmızı Dənizi hərbi poliqona çeviriblər. Onlar İsraillə əlaqəsi olan və ya bu ölkənin limanlarına üzən istənilən gəmini qanuni hədəf elan ediblər. Nəticədə, dünya ticarətinin təxminən 12 faizinin keçdiyi Süveyş Kanalı marşrutu iflic vəziyyətinə düşüb. Bir çox qlobal logistika nəhəngləri gəmilərini Afrika qitəsinin ətrafından keçməyə məcbur ediblər ki, bu da daşınma xərclərinin artmasına və qlobal təchizat zəncirində ciddi gecikmələrə səbəb olub.
Yaranmış böhranı aradan qaldırmaq üçün ABŞ və Birləşmiş Krallığın rəhbərliyi ilə “Prosperity Guardian” (Rifah Qoruyucusu) əməliyyatı start götürsə də, husilərin asimmetrik hücumlarını tamamilə dayandırmaq mümkün olmayıb. Son hava zərbəsi məhz bu koalisiyanın müdafiə taktikasından hücum taktikasına keçdiyinin göstəricisidir. Artıq təkcə atılan raketlər yox, həmin raketlərin buraxılmasını təmin edən logistik mərkəzlər və kəşfiyyat gəmiləri də birbaşa hədəfə alınır.
Tehran və Vaşinqton Arasında Birbaşa Toqquşma Riski
Analitiklərin fikrincə, ABŞ-ın İranın aktiv hərbi aktivinə birbaşa hücum etməsi “qırmızı xəttin” keçilməsi deməkdir. Tehran rəsmi səviyyədə husilərə silah verdiyini hər nə qədər inkar etsə də, Qərb kəşfiyyatı İranın “müqavimət oxu” adlandırdığı proksi qüvvələr vasitəsilə regionu idarə etmək cəhdlərini sənədləşdirib. Bu hadisə İranın bölgədəki hərbi mövcudluğuna qarşı ən kəskin reaksiyalardan biri kimi tarixə düşə bilər.
İran tərəfinin bu zərbəyə necə cavab verəcəyi hazırda dünya paytaxtlarında ən çox müzakirə olunan mövzudur. Tehranın Hörmüz boğazında gəmilərin hərəkətini məhdudlaşdırması və ya bölgədəki ABŞ bazalarına qarşı dolayı hücumları intensivləşdirməsi ehtimalı olduqca yüksəkdir. Digər tərəfdən, ABŞ daxilində də prezident seçkiləri ərəfəsində Bayden administrasiyasının xarici siyasətdə daha sərt addımlar atması daxili auditoriyaya hesablanmış bir gediş kimi də qiymətləndirilir.
Gələcək Ssenarilər və Diplomatik Çıxış Yolları
Qırmızı Dənizdəki bu hərbi əməliyyat beynəlxalq birliyi çətin seçim qarşısında qoyub. Bir tərəfdən dəniz ticarətinin azadlığı təmin edilməli, digər tərəfdən isə böyük bir regional müharibənin qarşısı alınmalıdır. Hazırda regionda vəziyyət barıt çəlləyini xatırladır və istənilən kiçik bir səhv addım genişmiqyaslı eskalasiyaya yol aça bilər.
Diplomatik müstəvidə səylərin artırılması gözlənilsə də, tərəflər arasındakı inamsızlıq həddindən artıq dərindir. Əgər hərbi təzyiqlər nəticə verməsə, dünya iqtisadiyyatı neft qiymətlərinin kəskin artımı və inflyasiya dalğası ilə üzləşə bilər. Beynəlxalq ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın günlərdə həm Vaşinqton, həm də Tehranın atacağı addımlar təkcə Yaxın Şərqin deyil, həm də qlobal təhlükəsizlik sisteminin gələcək taleyini müəyyən edəcək.
