Yaxın Şərqdə Gərginliyin Yeni və Təhlükəli Mərhələsi
Yaxın Şərq regionu son onilliklərin ən gərgin və qeyri-müəyyən dövrlərindən birini yaşayır. Uzun müddətdir davam edən geosiyasi rəqabət, son hadisələrlə birlikdə artıq nəzarətdən çıxma riski daşıyan bir mərhələyə qədəm qoyub. İranın İsrailin Negev səhrasında yerləşən və ölkənin nüvə proqramının əsas sütunu hesab edilən Dimona şəhərindəki atom reaktorunu vurmaqla bağlı bəyanatları beynəlxalq ictimaiyyətdə dərin təşviş yaradıb. Bu təhdid, regiondakı hərbi balansın pozulması və genişmiqyaslı müharibə ehtimalının artması kontekstində xüsusi kritik əhəmiyyət kəsb edir.
İran mediasında və yüksək rütbəli hərbi rəsmilərin çıxışlarında bu cür hədələrin daha tez-tez səsləndirilməsi, regionda tərəflər arasındakı “qırmızı xətlərin” artıq tamamilə silindiyini göstərir. İsrailin rəsmi olaraq “Şimon Peres Negev Nüvə Tədqiqat Mərkəzi” adlandırdığı Dimona obyekti, onilliklərdir ki, ölkənin strateji çəkindirmə gücünün mərkəzi hesab olunur. İsrail öz nüvə statusuna dair “strateji qeyri-müəyyənlik” siyasəti yürütsə də, beynəlxalq ekspertlər və kəşfiyyat qurumları bu obyektin ölkənin nüvə arsenalının istehsal mərkəzi olduğuna dair yekdil rəydədirlər.
“Kölgə Müharibəsi”ndən Açıq Münaqişəyə
Bu təhdidlərin artması, İran və İsrail arasındakı qarşıdurmanın artıq gizli müstəvidən birbaşa hərbi toqquşma müstəvisinə keçdiyi bir dövrə təsadüf edir. Xüsusilə cari ilin aprel ayında İsrailin Suriyanın paytaxtı Dəməşqdəki İran konsulluğuna endirdiyi və bir neçə yüksək rütbəli generalın ölümü ilə nəticələnən zərbə, hadisələrin axarını tamamilə dəyişdi. Buna cavab olaraq İran, öz ərazisindən ilk dəfə olaraq yüzlərlə pilotsuz uçuş aparatı və ballistik raketlərlə İsrailə genişmiqyaslı hücum təşkil etdi. İsrailin bu hücuma məhdud, lakin strateji bir zərbə ilə cavab verməsi gərginliyi müvəqqəti azaltsa da, Dimona ilə bağlı son təhdidlər bu “atəşkəs” vəziyyətinin nə qədər kövrək olduğunu sübut edir.
Analitiklərin fikrincə, İranın Dimona reaktorunu hədəf kimi göstərməsi bir neçə məqsəd güdür. Birincisi, bu, İsrailin İranın daxilindəki nüvə obyektlərinə (məsələn, Nətənz və ya Fordo) qarşı ehtimal edilən zərbələrinin qarşısını almaq üçün bir çəkindirmə manevridir. İkincisi, Tehran bununla nümayiş etdirir ki, onun raket texnologiyası İsrailin ən yüksək səviyyədə qorunan strateji nöqtələrinə belə çatmaq iqtidarındadır. İran rəsmiləri İsrailin hər hansı bir addımına “asimetrik və dağıdıcı” cavab veriləcəyini bəyan edərək, münaqişənin miqyasını nüvə obyektləri səviyyəsinə qaldırmağa hazır olduqlarını mesaj verirlər.
Qlobal Təhlükəsizlik və Ekoloji Fəlakət Riski
İranın strateji nüvə obyektini hədəf alması ehtimalı yalnız hərbi deyil, həm də dəhşətli humanitar və ekoloji nəticələrə yol aça bilər. Dimona reaktoruna endiriləcək hər hansı bir zərbə radioaktiv sızmaya səbəb ola bilər ki, bu da təkcə İsrail ərazisini deyil, həm də qonşu İordaniya, Fələstin və digər region ölkələrini ciddi təhlükə altına qoya bilər. Belə bir ssenari onilliklər boyu təmizlənməsi mümkün olmayan torpaq və su çirklənməsinə, kütləvi köçlərə və misli görünməmiş bir ekoloji fəlakətə yol açar. Bu səbəbdən beynəlxalq təşkilatlar və böyük güclər tərəfləri ritorikanı yumşaltmağa çağırır.
Nəticə etibarilə, Dimona ətrafındakı bu hərbi-siyasi ritorika Yaxın Şərqdə sülhün nə qədər böyük bir təhlükə altında olduğunu göstərir. Regionda silahlanma yarışının və qarşılıqlı təhdidlərin artması diplomatik həll yollarını getdikcə daraldır. Beynəlxalq ictimaiyyət, bu iki güc arasındakı qarşıdurmanın qlobal bir müharibəyə və ya nüvə fəlakətinə çevrilməməsi üçün daha aktiv vasitəçilik səyləri göstərməlidir. Hazırkı vəziyyət göstərir ki, tərəflərdən birinin atacağı hər hansı bir yanlış addım geri dönüşü olmayan fəlakətlərin başlanğıcı ola bilər.