Orta Şərqdə onilliklərdir davam edən gizli mübarizə artıq yeni və daha təhlükəli bir mərhələyə qədəm qoyub. İsrailin bu gecə İranın daxilinə endirdiyi genişmiqyaslı zərbələr, iki ölkə arasındakı kölgə müharibəsinin artıq açıq hərbi qarşıdurmaya çevrildiyini təsdiqləyir. Bu əməliyyat aprelin 13-də baş vermiş pilotsuz təyyarə və raket hücumlarına birbaşa cavab olmaqla yanaşı, həm də regionun təhlükəsizlik arxitekturasını kökündən sarsıdan bir addım kimi qiymətləndirilir. Beynəlxalq ekspertlər bu hadisəni son onilliklərin ən ciddi hərbi eskalasiyalarından biri hesab edirlər.
Hərbi Əməliyyatların Təfərrüatları və Strateji Hədəflər
İlkin məlumatlara görə, İsrail hərbi hava qüvvələri İranın bir neçə strateji nöqtəsini, xüsusilə də hərbi infrastruktur obyektlərini hədəf alıb. Zərbələrin əsasən raket anbarları, pilotsuz təyyarələrin istehsal mərkəzləri və bəzi logistik bazalara endirildiyi iddia edilir. Tehran, İsfahan və digər mühüm şəhərlərdə partlayış səslərinin eşidilməsi, həmçinin hava hücumundan müdafiə sistemlərinin intensiv şəkildə aktivləşməsi əməliyyatın geniş ərazini əhatə etdiyini göstərir. Baxmayaraq ki, İsrail rəsmiləri əməliyyat barədə hələlik rəsmi şərh verməkdən yayınırlar, hərbi analitiklər bu hücumun İranın hərbi imkanlarını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıdığını qeyd edirlər.
İran tərəfi isə öz növbəsində hava məkanını bütün mülki uçuşlar üçün bağlayıb və ordunun tam döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirildiyini elan edib. Tehran mediası hücumun uğursuz olduğunu və əksər hədəflərin havada zərərsizləşdirildiyini iddia etsə də, yayılan görüntülər bəzi strateji nöqtələrdə ciddi yanğınların və dağıntıların olduğunu göstərir. Bu vəziyyət tərəflər arasında informasiya müharibəsinin də pik həddə çatdığından xəbər verir.
Münaqişənin Tarixi Kökləri və Diplomatik Böhran
Bu gərginlik aprel ayının əvvəlində İsrailin Suriyanın paytaxtı Dəməşqdə yerləşən İran konsulluğuna endirdiyi zərbə ilə başlayıb. Həmin hücum nəticəsində İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) bir neçə yüksək rütbəli komandirinin həlak olması Tehran üçün “qırmızı xətt” hesab olunurdu. Buna cavab olaraq İran, aprelin 13-dən 14-nə keçən gecə İsrailə qarşı tarixdə ilk dəfə öz ərazisindən birbaşa hücum həyata keçirdi. Həmin gecə 300-dən çox raket və dronun istifadə edildiyi hücum İsrailin hava hücumundan müdafiə sistemi tərəfindən böyük ölçüdə dəf edilsə də, psixoloji gərginlik maksimuma çatmışdı.
Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə ABŞ və Avropa İttifaqı ölkələri İsrailə cavab zərbəsindən çəkinmək barədə çağırışlar etmişdi. ABŞ Prezidenti Co Baydenin İsrail rəhbərliyi ilə keçirdiyi intensiv telefon danışıqlarında regionda daha böyük bir müharibənin qarşısını almağın vacibliyi vurğulanmışdı. Lakin İsrailin son addımı göstərir ki, Təl-Əviv öz milli təhlükəsizliyini təmin etmək üçün müttəfiqlərinin “təmkinli olmaq” tövsiyələrindən daha qətiyyətli hərəkət etməyə üstünlük verib.
Qlobal Təsirlər və Regional Təhlükəsizlik Riskləri
Baş verən hadisələr təkcə iki ölkə ilə məhdudlaşmır, bütün Orta Şərqin böyük bir müharibə alovuna bürünməsi riskini yaradır. Livanın “Hizbullah” qruplaşması, Yəməndəki Husilər və İraqdakı bəzi silahlı dəstələrin bu münaqişəyə daha fəal şəkildə cəlb olunması qaçılmaz görünür. Belə bir ssenari regionda humanitar böhranın dərinləşməsinə və milyonlarla insanın həyatının təhlükə altına düşməsinə səbəb ola bilər.
İqtisadi baxımdan isə dünya bazarları artıq bu gərginliyə reaksiya verməyə başlayıb. Neft qiymətlərinin qlobal səviyyədə artması və enerji təchizatı yollarının, xüsusilə Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhdid yaradır. Analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, hərbi əməliyyatların davam etməsi qlobal inflyasiyanı sürətləndirə və beynəlxalq logistika zəncirlərini qıra bilər.
Hazırda bütün dünyanın diqqəti Tehranın verəcəyi növbəti reaksiyaya yönəlib. Əgər İran yenidən birbaşa cavab verərsə, bu, regionu tammiqyaslı və geri dönüşü olmayan bir müharibəyə sürükləyə bilər. Beynəlxalq diplomatik korpuslar hazırda gərginliyi azaltmaq üçün pərdəarxası danışıqları davam etdirirlər, lakin hərbi ritorikanın bu qədər gücləndiyi bir şəraitdə sülh yolu ilə həll variantları getdikcə tükənməkdədir.
