Yaxın Şərqdə hərbi gərginliyin pik həddə çatması fonunda, regionun əsas aktorlarından biri olan Türkiyənin təhlükəsizliyi məsələsi beynəlxalq arenada yenidən gündəmə gəlib. Xüsusilə, İran və İsrail arasındakı qarşıdurmanın kəskinləşməsi, Türkiyə hava məkanının mümkün raket təhdidləri ilə üz-üzə qalması ehtimalını artırır. Bu vəziyyət, bir İran raketinin Türkiyə ərazisinə daxil olması və ya ölkə üzərində vurulması halında NATO-nun kollektiv müdafiəni nəzərdə tutan 5-ci maddəsinin işə düşüb-düşməyəcəyi ilə bağlı dərin müzakirələrə yol açıb. Analitiklər bu ssenarinin sadə bir hərbi insidentdən daha mürəkkəb hüquqi və siyasi nəticələrə malik olduğunu qeyd edirlər.
NATO-nun 5-ci Maddəsi və Kollektiv Müdafiə Prinsipləri
1949-cu ildə imzalanmış Vaşinqton müqaviləsinin 5-ci maddəsi Alyansın təməl daşı hesab olunur. Bu maddəyə əsasən, bir və ya bir neçə NATO üzvünə qarşı həyata keçirilən silahlı hücum, bütün üzvlərə qarşı hücum kimi qiymətləndirilir. Lakin bu maddənin işə düşməsi avtomatik olaraq müharibə elan edilməsi demək deyil. Belə bir vəziyyət yarandıqda, üzv dövlətlər hücuma məruz qalan müttəfiqə kömək etmək üçün hərbi güc tətbiqi də daxil olmaqla, zəruri hesab etdikləri tədbirləri görməlidirlər. Türkiyə misalında, raketin hava məkanına daxil olması ilk növbədə hücumun mahiyyəti və miqyası baxımından araşdırılmalıdır.
Silahlı Hücumun Tərifi: Niyət və Qəsd Faktoru
Beynəlxalq hüquq mütəxəssisləri vurğulayırlar ki, hər hansı bir hərbi obyektin bir ölkənin ərazisinə düşməsi özlüyündə birbaşa 5-ci maddənin tətbiqi üçün kifayət etmir. Burada əsas məqam niyət faktorudur. Əgər İran tərəfindən atılan raket başqa bir hədəfə, məsələn, İsrailə yönəlibdirsə və texniki nasazlıq və ya trayektoriyanın səhv hesablanması nəticəsində Türkiyə hava məkanına daxil olubsa, bu, təsadüfi insident kimi qiymətləndirilə bilər. 5-ci maddənin aktivləşməsi üçün qarşı tərəfin məqsədli şəkildə Türkiyənin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü hədəf alması sübuta yetirilməlidir. Qəsdən edilməyən xətalar adətən diplomatik kanallar və 4-cü maddə çərçivəsində aparılan məsləhətləşmələr yolu ilə həll olunur.
Türkiyənin Geostrateji Mövqeyi və Regional Təhlükələr
Türkiyə NATO-nun ən böyük ordularından birinə sahibdir və Alyansın cənub-şərq sərhədlərinin qorunmasında kritik rol oynayır. İranla olan uzun quru sərhədi və regiondakı münaqişə ocaqlarına yaxınlığı, Türkiyəni istənilən eskalasiyada ön cəbhəyə çevirir. Belə bir şəraitdə, bir raketin vurulması Türkiyənin özünümüdafiə hüququndan irəli gələn bir addım olacaqdır. Alyans rəsmiləri Türkiyənin hava müdafiəsinin gücləndirilməsi məqsədilə vaxtaşırı olaraq Patriot və digər raket əleyhinə sistemləri ölkə ərazisində yerləşdiriblər. Bu, NATO-nun Türkiyəyə dəstəyinin göstəricisi olsa da, hər bir kiçik insidentin böyük bir regional müharibəyə çevrilməməsi üçün təmkinli davranmaq Alyansın əsas prioritetidir.
Tarixi Təcrübə: Keçmiş Hadisələrin Alyansın Qərarlarına Təsiri
Tarixi təcrübə göstərir ki, NATO bu cür həssas məsələlərdə gərginliyi artırmaqdan qaçır. 2022-ci ilin noyabrında Polşa ərazisinə düşən və iki nəfərin ölümünə səbəb olan raket hadisəsi buna ən bariz nümunədir. İlkin olaraq bu hadisənin Rusiyanın birbaşa hücumu olduğu ehtimal edilsə də, sonradan aparılan araşdırmalar nəticəsində raketin Ukrayna hava müdafiə sisteminə aid olduğu və qəza nəticəsində Polşaya düşdüyü müəyyən edildi. NATO bu hadisədə 5-ci maddəni işə salmadı, əksinə, gərginliyi azaltmaq üçün obyektiv araşdırmaların nəticəsini gözlədi. İran raketinin Türkiyə səmalarında görünməsi və ya vurulması halında da Alyansın oxşar bir gözlə və gör taktikasına üstünlük verəcəyi gözlənilir.
Nəticə: Diplomatik Manevrlər və Gərginliyin İdarə Edilməsi
Nəticə etibarilə, Türkiyə üzərində bir İran raketinin vurulması hərbi gərginliyi artırsa da, bu, dərhal NATO-nun İrana qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlaması mənasına gəlmir. Belə bir vəziyyətdə Türkiyə ilk növbədə NATO Şurasını 4-cü maddə çərçivəsində təcili məsləhətləşmələrə çağıracaqdır. Burada əsas hədəf Türkiyəyə əlavə hərbi dəstək almaq, hava müdafiə imkanlarını genişləndirmək və İranı beynəlxalq müstəvidə cavabdehliyə cəlb etmək olacaqdır. 5-ci maddə isə yalnız bütün diplomatik yollar tükəndikdə və real silahlı təcavüz təhlükəsi yarandıqda son çarə kimi masada qalır. Beynəlxalq münasibətlərin mürəkkəbliyi bu cür hadisələrə soyuqqanlı yanaşmağı tələb edir.
