Yaxın Şərqdə Tarixi Gərginlik: İranın İsrailə Birbaşa Hücumu
Yaxın Şərq regionu on illərdir müşahidə olunmayan ən kritik və təhlükəli dövrlərindən birini yaşayır. İran İslam Respublikası cümə günü gecəsi tarixində ilk dəfə olaraq öz ərazisindən İsrail dövlətinə qarşı genişmiqyaslı və birbaşa hərbi əməliyyat həyata keçirib. Bu hücum regiondakı proksi müharibələri formatını dəyişərək, iki regional güc arasında birbaşa hərbi qarşıdurma mərhələsinin əsasını qoyub. Hadisə təkcə Yaxın Şərqdə deyil, bütün dünyada böyük narahatlığa səbəb olmaqla yanaşı, qlobal enerji bazarlarına və təhlükəsizlik arxitekturasına ciddi təsir göstərmək potensialına malikdir.
“Doğru Vəd” Əməliyyatının Miqyası və Texniki Detalları
İranın İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) tərəfindən idarə olunan və “Doğru Vəd” (True Promise) adlandırılan bu hərbi əməliyyat bir neçə dalğadan ibarət olub. Tehrandan verilən rəsmi bəyanatlara görə, hücum zamanı 300-dən çox hərbi vasitə, o cümlədən ballistik raketlər, qanadlı raketlər və “Şahid” seriyalı kamikadze dronlarından istifadə edilib. Hücumun miqyası göstərir ki, İran tərəfi İsrailin hava hücumundan müdafiə sistemlərini həddindən artıq yükləməklə onları sıradan çıxarmağı və strateji hədəfləri vurmağı planlaşdırıb. Pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) hədəfə çatması saatlar çəksə də, ballistik raketlərin buraxılması gərginliyi pik həddə çatdırıb.
İsrail Müdafiə Qüvvələri (IDF) hücumun trayektoriyasını və mənşəyini yaxından izlədiklərini bildirib. Məlumata görə, hücumda yalnız İran ərazisi deyil, həmçinin Tehranın regiondakı müttəfiqləri olan İraqdakı qruplaşmalar və Yəməndəki husilər də iştirak edib. Bu koordinasiyalı hücum İranın regiondakı hərbi şəbəkəsinin gücünü və sinxron fəaliyyət imkanlarını nümayiş etdirmək məqsədi daşıyıb. İsrail rəsmiləri bu hücumu ölkənin suverenliyinə qarşı misli görünməmiş bir addım kimi qiymətləndiriblər.
Beynəlxalq Müdafiə Koalisiyası və Hava Hücumundan Müdafiə
İranın hücumuna qarşı İsrail tərəfi təkbaşına mübarizə aparmayıb. ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və region ölkəsi olan İordaniyanın hərbi hava qüvvələri İsrail səmasında və sərhədyanı bölgələrdə aktiv müdafiə tədbirləri həyata keçiriblər. Bu beynəlxalq koalisiya İranın göndərdiyi dronların və raketlərin böyük bir hissəsini hələ İsrail hava məkanına daxil olmadan zərərsizləşdirib. İsrailin çoxlaylı hava hücumundan müdafiə sistemi olan “Dəmir Qübbə” (Iron Dome), “Davudun Sapandı” (David’s Sling) və atmosferdən kənar hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malik “Ox” (Arrow) sistemləri yüksək effektivlik nümayiş etdirib.
İsrail ordusunun sözçüsü Daniel Haqari bildirib ki, atılan raket və dronların 99 faizi zərərsizləşdirilib. Hücumun əsas hədəfləri arasında İsrailin cənubundakı Neqev səhrasında yerləşən və F-35 qırıcılarının mənzil-qərargahı sayılan Nevatim aviabazası olub. Lakin bazaya dəyən zərər minimal olub və obyekt öz funksionallığını saxlayıb. Mərkəzi şəhərlərdə, o cümlədən Qüdsdə partlayış səsləri eşidilsə də, əhalinin sığınacaqlara vaxtında yerləşdirilməsi böyük itkilərin qarşısını alıb.
Dəməşq Hadisələrindən Regional Böhrana Doğru
Bu gərginliyin kökündə aprelin 1-də Suriyanın paytaxtı Dəməşqdə baş vermiş hadisə dayanır. Həmin tarixdə İranın konsulluq binasına endirilən hava zərbəsi nəticəsində SEPAH-ın “Qüds” qüvvələrinin yüksək rütbəli generalları, o cümlədən Məhəmməd Rza Zahidi həlak olmuşdu. İran bu hücumda birbaşa İsrail rəhbərliyini ittiham edərək, konsulluq binasının toxunulmazlığının pozulduğunu və bunun müharibə elanı mənasına gəldiyini bəyan etmişdi. Tehranın “qisas alacağıq” vədi beynəlxalq birliyi həyəcan siqnalı vəziyyətinə gətirmişdi.
İranın BMT-dəki nümayəndəliyi hücumdan dərhal sonra verdiyi bəyanatda bildirib ki, hərbi hərəkət BMT nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə (özünümüdafiə hüququ) əsasən həyata keçirilib və bu məsələ İran tərəfi üçün yekunlaşmış hesab edilə bilər. Lakin Tehran eyni zamanda xəbərdarlıq edib ki, əgər İsrail tərəfi cavab zərbəsi endirərsə, İranın növbəti reaksiyası daha sərt və dağıdıcı olacaq. Bu isə regionda hərbi eskalasiyanın nəzarətdən çıxması riskini hələ də gündəmdə saxlayır.
Dünya Birliyinin Reaksiyası və Gələcək Ssenarilər
İranın hücumu qlobal səviyyədə kəskin pislənib. BMT Baş katibi Antonio Quterreş tərəfləri maksimum təmkinli olmağa çağırıb və dünyanın daha bir böyük müharibəni qaldıra bilməyəcəyini vurğulayıb. ABŞ Prezidenti Co Bayden İsrailin təhlükəsizliyinə sarsılmaz dəstək verdiyini təsdiqləsə də, Vaşinqtonun İsrailin İrana qarşı hər hansı əks-hücum əməliyyatında iştirak etməyəcəyini açıq şəkildə bildirib. G7 ölkələri və Avropa İttifaqı rəhbərliyi vəziyyətin stabilləşməsi üçün diplomatik səyləri artırmağa çağırıblar.
Hazırda bütün dünyanın diqqəti İsrailin verəcəyi qərara yönəlib. İsrailin hərbi kabineti daxilində cavabın forması və miqyası barədə müzakirələr davam edir. Bəzi analitiklər hesab edir ki, birbaşa hücumun cavabsız qalması İsrailin çəkindiricilik qabiliyyətinə xələl gətirə bilər, digərləri isə genişmiqyaslı müharibənin qarşısını almaq üçün təmkinli davranmağın vacibliyini vurğulayırlar. Baş verən bu hadisələr Yaxın Şərqdəki geosiyasi balansı kökündən sarsıdıb və regionu qeyri-müəyyən gələcəyə sürükləyib.