İranın Siyasi Gələcəyi: Hakimiyyət Boşluğu və İnqilab Keşikçilərinin Rolu
Yaxın Şərqin geosiyasi mənzərəsi son illərin ən mürəkkəb və gərgin dövrünü yaşayır. Bu gərginliyin mərkəzində dayanan İran İslam Respublikası, həm regional münaqişələrin iştirakçısı, həm də daxili siyasi qeyri-müəyyənliklərin ünvanı kimi diqqət çəkir. Reuters agentliyinin ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinə (CİA) istinadən yaydığı eksklüziv məlumatlar, ölkənin gələcək idarəetmə forması ilə bağlı ciddi siqnallar verir. Kəşfiyyatın təhlillərinə görə, Ali Lider Ayətullah Əli Xameneinin vəfatından sonra Tehranın siyasi arenasında köklü və daha radikal dəyişikliklərin baş verməsi ehtimalı olduqca yüksəkdir. Bu qiymətləndirmə, İranın son hərbi manevrlərindən və regional hücumlarından əvvəl hazırlansa da, mövcud vəziyyətin nə dərəcədə kritik olduğunu bir daha sübut edir.
CİA-nın hesabatında vurğulanır ki, Xameneinin vəfatı ilə yaranacaq siyasi boşluq, ölkənin konstitusion normaları çərçivəsində deyil, daha çox hərbi və ideoloji güc mərkəzləri tərəfindən doldurula bilər. Xüsusilə, İranın İnqilab Keşikçiləri Korpusu (İRQK) bu prosesdə həlledici qüvvə kimi çıxış etməyə hazırlaşır. Kəşfiyyat mənbələri bildirir ki, Xameneinin səhhəti ilə bağlı yayılan mütəmadi xəbərlər daxili siyasi qruplaşmalar arasında gizli mübarizəni sürətləndirib. İRQKK-nın sərt xətt tərəfdarları, Ali Liderin post-hakimiyyət dövründə dövlətin bütün rıçaqlarını öz əllərinə almağı hədəfləyirlər.
İnqilab Keşikçiləri Korpusunun Artan Nüfuzu və İqtisadi Qüdrəti
İranın İnqilab Keşikçiləri Korpusu sadəcə bir ordudan ibarət deyil. Bu qurum, ölkənin iqtisadiyyatının demək olar ki, bütün sahələrinə – neft sənayesindən tutmuş tikintiyə və telekommunikasiyaya qədər nüfuz etmiş nəhəng bir holdinqə bənzəyir. Məhz bu iqtisadi qüdrət, onlara siyasi varislik məsələsində böyük üstünlük qazandırır. İRQKK-nın rəhbərliyi, İslam İnqilabının fundamental prinsiplərini qorumaq bəhanəsi ilə gələcək rəhbərin seçilməsində veto hüququna malik olmaq istəyir. Bu tendensiya, ölkə daxilindəki islahatçı və mülayim qüvvələrin tamamilə sıradan çıxarılması və İranın daha da qapalılığa doğru getməsi deməkdir.
1989-cu ildən bəri hakimiyyətdə olan Ayətullah Əli Xamenei, İranın həm daxili, həm də xarici siyasətində mütləq söz sahibidir. Onun rəhbərliyi dövründə İran, Qərb sanksiyalarına baxmayaraq regional nüfuzunu genişləndirməyə çalışmış və “müqavimət oxu” adlanan proksi qüvvələr şəbəkəsini qurmuşdur. “The Guardian” və “The Atlantic” kimi nüfuzlu nəşrlər qeyd edir ki, Xameneinin gedişi İran üçün bir dövrün sonu olacaq. Lakin bu sonun demokratik bir açılış yox, hərbi-dini bir diktaturanın daha da sərtləşməsi ilə nəticələnəcəyi qorxusu beynəlxalq birliyi narahat edir.
Varislik Mübarizəsi: Konstitusiya və Reallıq
İran konstitusiyasına görə, Ali Lider vəfat etdikdə yeni rəhbər “Ekspertlər Şurası” tərəfindən seçilməlidir. Lakin real siyasətdə bu şuranın qərarlarına İRQKK-nın təsiri danılmazdır. “The New York Times”ın təhlillərinə görə, İranın hazırkı rəhbərliyi həm daxili üsyanlara, həm də xarici hərbi təhdidlərə qarşı “yaşamaq planları” hazırlayır. Bu planların əsas sütunu isə hakimiyyətin sarsılmazlığını təmin edəcək sərt xətt tərəfdarı olan bir varisin gətirilməsidir. Əgər İRQKK prosesə birbaşa müdaxilə edərsə, bu, ölkədə vətəndaş cəmiyyətinin qalıqlarının da məhv edilməsi və insan haqları sahəsində vəziyyətin daha da pisləşməsi ilə nəticələnə bilər.
CİA-nın bu hesabatı, təkcə İranın daxili işi deyil, həm də qlobal təhlükəsizlik məsələsidir. Sərt xətt tərəfdarlarının hakimiyyəti tam ələ keçirməsi, Tehranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqların tamamilə dayanması, İsrail ilə birbaşa hərbi qarşıdurma riskinin artması və neft bazarlarında qeyri-sabitlik mənasına gəlir. Yaxın Şərqin gələcəyi, İranın bu keçid dövrünü necə idarə edəcəyindən asılı olacaq. Dünya ictimaiyyəti və kəşfiyyat xidmətləri, Tehrandakı hər bir siyasi hərəkəti və pərdəarxası danışıqları diqqətlə izləməyə davam edir.