Rafael Qrossinin Kəskin İttihamları və Nüvə Şəffaflığı
Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) baş direktoru Rafael Qrossi tərəfindən səsləndirilən son bəyanatlar, İranın nüvə ambisiyaları ilə bağlı qlobal narahatlıqları yeni bir mərhələyə daşıyıb. Qrossi açıq şəkildə bildirib ki, Tehran öz nüvə proqramının mühüm detallarını beynəlxalq müfəttişlərin nəzarətindən kənarda saxlayır. Bu iddialar təkcə texniki bir məsələ deyil, həm də beynəlxalq diplomatiyada etimadın tamamilə itdiyini göstərən ciddi bir siyasi siqnaldır. Agentlik rəhbəri vurğulayıb ki, İranın bu addımları nüvə təhlükəsizliyi arxitekturasına ağır zərbə vurur.
Qrossinin qeyd etdiyi gizlətmə halları xüsusilə uranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilməsi, müasir sentrifuqaların istehsalı və nüvə materiallarının hərəkəti ilə bağlı olan strateji sahələri əhatə edir. BAEA-nın əsas funksiyası üzv dövlətlərin nüvə fəaliyyətlərinin sülh xarakterli olduğunu təsdiqləməkdir. Lakin İranın məlumat paylaşımını məhdudlaşdırması və müfəttişlərin bəzi kritik obyektlərə girişini əngəlləməsi, bu təsdiqin verilməsini qeyri-mümkün edir. Bu qeyri-müəyyənlik, İranın gizli şəkildə hərbi məqsədli nüvə potensialı inkişaf etdirə biləcəyi barədə şübhələri daha da artırır.
Nüvə Sazişinin Çökməsi və Artan Gərginlik
İranın nüvə proqramı ilə bağlı yaranmış bu böhranın kökləri 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına (BHFP) dayanır. Həmin saziş Tehranın nüvə fəaliyyətlərini ciddi şəkildə məhdudlaşdırmaq müqabilində ölkəyə qarşı tətbiq edilən beynəlxalq sanksiyaların mərhələli şəkildə qaldırılmasını vəd edirdi. Lakin 2018-ci ildə ABŞ-ın sazişdən birtərəfli qaydada çıxması və “maksimum təzyiq” siyasətinə keçməsi, İranın da öz öhdəliklərindən uzaqlaşmasına zəmin yaratdı. Bu gün İran uranı 60 faizə qədər zənginləşdirir ki, bu da nüvə silahı üçün lazım olan 90 faizlik həddə çox yaxındır.
Tehran rəhbərliyi isə öz növbəsində iddia edir ki, onların nüvə proqramı tamamilə sülhməramlıdır və tibbi, elmi, həmçinin enerji məqsədləri daşıyır. Onlar BAEA ilə əməkdaşlıqdakı problemləri Qərb ölkələrinin sanksiyaları qaldırmaması və sazişə sadiq qalmaması ilə əlaqələndirirlər. Lakin Rafael Qrossi bildirir ki, siyasi fikir ayrılıqlarından asılı olmayaraq, texniki şəffaflıq və nəzarət mexanizmləri mütləq şəkildə qorunmalıdır, çünki nüvə silahlanması riski bütün dünya üçün ekzistensial təhlükədir.
Beynəlxalq Təhlükəsizlik və Gələcək Ssenarilər
Rafael Qrossinin bu xəbərdarlığı regionda və dünyada hərbi-siyasi balansın dəyişməsi ehtimalını gündəmə gətirir. Xüsusilə Yaxın Şərqdəki rəqibləri, o cümlədən İsrail, İranın nüvə silahı əldə etməsini “qırmızı xətt” kimi qiymətləndirir. Agentlik tərəfindən verilən bu bəyanat, beynəlxalq ictimaiyyəti İran üzərindəki təzyiqləri artırmağa və bəlkə də BMT Təhlükəsizlik Şurası çərçivəsində yeni cəza tədbirlərini nəzərdən keçirməyə sövq edə bilər. Bu, onsuz da gərgin olan regionda yeni hərbi qarşıdurma riskini də istisna etmir.
Diplomatik müstəvidə isə bu bəyanat 2015-ci il sazişini canlandırmaq üçün aparılan danışıqların iflasa uğradığının göstəricisidir. Artıq bir çox ekspertlər hesab edirlər ki, köhnə sazişə qayıtmaq artıq texniki cəhətdən mümkün deyil, çünki İranın nüvə sahəsində əldə etdiyi bilik və təcrübə geri qaytarıla bilməz. Belə olan halda, dünya gücləri ya daha sərt və əhatəli yeni bir saziş əldə etməli, ya da İranın nüvə dövlətinə çevrilməsi reallığı ilə üz-üzə qalmalıdırlar.
Yekun olaraq, BAEA rəhbərinin kəskin çıxışı İranın nüvə dosyesində həlledici bir dönəmin başladığını göstərir. Beynəlxalq nəzarətdən gizlədilən fəaliyyətlər barədəki iddialar sübuta yetirilərsə, bu, təkcə Tehran üçün deyil, həm də qlobal nüvə silahsızlanma rejimi üçün ciddi nəticələrə səbəb olacaqdır. Dünya indi İranın bu ittihamlara verəcəyi rəsmi cavabı və beynəlxalq birliyin atacağı növbəti addımları gözləyir.
Related Photos
