AstraZeneca Peyvəndi və Nadir Yan Təsirlərin Elmi İzahı
COVID-19 pandemiyası bəşəriyyəti misli görünməmiş sınaqlarla qarşı-qarşıya qoyduğu bir vaxtda, elmi ictimaiyyət virusa qarşı mübarizədə inanılmaz sürətlə yeni texnologiyalar hazırladı. Bu texnologiyalar arasında AstraZeneca və Oksford Universitetinin birgə hazırladığı peyvənd qlobal immunizasiya prosesində mühüm rol oynadı. Lakin peyvəndin tətbiqi zamanı ortaya çıxan bəzi gözlənilməz və nadir yan təsirlər, xüsusilə də qan laxtalanması halları ciddi narahatlıqlara səbəb olmuşdu. Bu gün elm adamları həmin narahatverici halların molekulyar köklərini dərindən araşdıraraq, vaksin təhlükəsizliyi sahəsində inqilabi bir məlumat əldə ediblər.
Molekulyar Mexanizmin Sirləri: PF4 Zülalı ilə Qarşılıqlı Əlaqə
Beynəlxalq tədqiqatçılardan ibarət geniş bir qrup, AstraZeneca peyvəndində istifadə olunan adenovirus vektorunun qan dövranına daxil olduqdan sonra orqanizmdə hansı reaksiyalara səbəb olduğunu detallı şəkildə öyrənib. Araşdırmalar nəticəsində məlum olub ki, peyvəndin daşıyıcısı olan adenovirus, qanda təbii olaraq mövcud olan Platelet Faktor 4 (PF4) adlı zülalla sıx qarşılıqlı əlaqəyə girir. Bu birləşmə müəyyən genetik meyilliliyi olan şəxslərdə immun sisteminin yanlış bir “həyəcan siqnalı” verməsinə şərait yaradır.
Bu yanlış reaksiyanın nəticəsi olaraq, immun sistemi öz şəxsi zülalına (PF4) qarşı antikorlar istehsal etməyə başlayır. Bu antikorlar daha sonra trombositləri, yəni qanın laxtalanmasını təmin edən hüceyrələri sürətlə aktivləşdirir. Aktivləşən trombositlər bir yerə toplanaraq damarlarda laxtalar əmələ gətirir. Eyni zamanda, bu proses trombositlərin kütləvi şəkildə istehlak edilməsinə, yəni qanda onların sayının kəskin azalmasına (trombositopeniya) gətirib çıxarır ki, bu da paradoksal olaraq həm laxtalanma, həm də qanaxma riskini artırır.
VITT və TTS: Tibbi Terminologiya və Risklər
Tibbi ədəbiyyatda bu nadir fenomen Vaksinlə İnduksiya Olunan Trombotik Trombositopeniya (VITT) və ya Trombositopeniya Sindromu ilə Tromboz (TTS) adlandırılır. Aparılan elmi tədqiqatlar göstərir ki, adenovirus vektorunun PF4 ilə birləşməsi molekulyar bir “maqnit” effekti yaradaraq immun sistemini çaşdırır. Bu kəşf, adenovirus əsaslı peyvəndlərin tərkibindəki komponentlərin insan bədəni ilə necə mürəkkəb və bəzən gözlənilməz şəkildə təmasda olduğunu anlamaq üçün fundamental əhəmiyyət kəsb edir.
Pandemiyanın ən gərgin dövrlərində bu cür qan laxtalanması xəbərləri bir çox ölkələrdə peyvəndin istifadəsinin dayandırılmasına və ya yaş məhdudiyyətlərinin qoyulmasına səbəb olmuşdu. Statistik göstəricilər bu halların həddindən artıq nadir olduğunu — təxminən hər 50.000-100.000 dozada bir hal müşahidə edildiyini — göstərsə də, riskin ağırlığı mütəxəssisləri ciddi tədbirlər görməyə sövq edirdi. Bununla belə, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və Avropa Dərman Agentliyi (EMA) kimi qurumlar peyvəndin COVID-19-un ağır fəsadlarından qoruma faydasının bu kiçik riskdən dəfələrlə çox olduğunu vurğulamağa davam edirdilər.
Gələcəyin Təhlükəsiz Vaksinlərinə Doğru Mühüm Addım
AstraZeneca peyvəndi, SARS-CoV-2 virusunun “spayk” zülalının genetik kodunu insan hüceyrələrinə çatdırmaq üçün zəiflədilmiş və modifikasiya olunmuş şimpanze adenovirusundan istifadə edir. Bu yeni elmi tapıntı təkcə keçmişdə baş vermiş yan təsirlərin səbəbini izah etmir, həm də gələcək vaksin texnologiyaları üçün bir yol xəritəsi çəkir. Elm adamları indi bu biliklərdən istifadə edərək, adenovirus vektorlarını elə təkmilləşdirə bilərlər ki, onların PF4 zülalı ilə qarşılıqlı əlaqəsi minimuma ensin və ya tamamilə aradan qaldırılsın.
Nəticə etibarilə, bu irəliləyiş tibb elminin dinamik xarakterini və təhlükəsizlik standartlarına verilən yüksək önəmi nümayiş etdirir. Problemin molekulyar səviyyədə müəyyən edilməsi, həm mövcud müalicə protokollarının yaxşılaşdırılmasına, həm də növbəti növ peyvəndlərin daha təhlükəsiz və effektiv şəkildə hazırlanmasına zəmin yaradır. Elmi şəffaflıq və davamlı araşdırmalar sayəsində cəmiyyətin tibbi nailiyyətlərə olan inamı daha da möhkəmlənir.