Yaxın Şərqdə terrorizmlə mübarizənin yeni mərhələsi çərçivəsində, Suriyanın şimal-şərqindəki müvəqqəti saxlama mərkəzlərindən İraqa genişmiqyaslı köçürülmə prosesi həyata keçirilir. Son rəsmi məlumatlara görə, Suriyada saxlanılan və İŞİD terror qruplaşması ilə əlaqədə şübhəli bilinən şəxslərin arasında 55 Azərbaycan vətəndaşının olması, ölkəmizin milli təhlükəsizliyi və beynəlxalq öhdəlikləri baxımından məsələnin ciddiliyini bir daha ön plana çıxarır. Bu şəxslərin İraq ərazilərinə nəql edilməsi həm hüquqi, həm də logistik baxımdan mürəkkəb bir prosesin tərkib hissəsidir.
Köçürmənin Pərdəarxası: Niyə İraq?
Suriya Demokratik Qüvvələrinin (SDG) nəzarətində olan ərazilərdəki “əl-Hol” və “Roj” kimi düşərgələr uzun müddətdir ki, beynəlxalq ictimaiyyətin “saatlı bomba” olaraq adlandırdığı məkanlara çevrilib. Bu düşərgələrdəki həddindən artıq sıxlıq, antisanitariya və radikallaşma riskinin yüksək olması beynəlxalq təşkilatları və regional gücləri alternativ həll yolları axtarmağa sövq edib. İraq hökuməti, terrorçuluqla mübarizə sahəsində öz daxili qanunvericiliyini sərtləşdirərək, İŞİD-in fəaliyyətindən birbaşa zərər çəkmiş tərəf kimi bu şəxslərin öz ərazisində mühakimə olunmasında israrlıdır. Köçürülmə əməliyyatı həm də Suriyadakı qeyri-sabit həbsxanaların yükünü azaltmaq və terrorçuların beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində cavabdehlik daşımasını təmin etmək məqsədi daşıyır.
Azərbaycan Vətəndaşlarının Taleyi və Hüquqi Prosedurlar
Siyahıda yer alan 55 Azərbaycan vətəndaşının İraqa təhvil verilməsi, onların gələcək taleyi ilə bağlı sualları yenidən gündəmə gətirir. İraq qanunvericiliyinə əsasən, terror təşkilatına üzvlük və silahlı münaqişələrdə iştirak ən ağır cəzalarla, o cümədən ömürlük həbs və ya edam hökmü ilə nəticələnə bilər. Azərbaycan dövləti öz vətəndaşlarının hüquqlarının qorunması və onların gələcəkdə mümkün repatriasiyası üçün diplomatik kanallar vasitəsilə mütəmadi monitorinqlər aparır. Lakin birbaşa hərbi əməliyyatlarda iştirak etmiş şəxslərin hüquqi vəziyyəti, humanitar məqsədlərlə geri qaytarılan qadın və uşaqların vəziyyətindən köklü şəkildə fərqlənir.
Radikalizmlə Mübarizə və Dövlətin Reaksiyası
Azərbaycan, regionda terrorizmə qarşı ən qətiyyətli mövqe sərgiləyən ölkələrdən biridir. Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti və digər hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən aparılan araşdırmalar göstərir ki, 2014-2018-ci illər arasında radikal dini qruplaşmaların təsiri altına düşərək münaqişə zonalarına gedən şəxslərin böyük bir qismi xarici xüsusi xidmət orqanlarının və təbliğat maşınlarının qurbanı olublar. İraqa köçürülən bu 55 nəfər, əslində buz dağının görünən tərəfidir. Azərbaycan hökuməti indiyədək yüzlərlə uşaq və qadını “qaynar nöqtələr”dən vətənə gətirərək onların reabilitasiyası və cəmiyyətə inteqrasiyası ilə məşğul olsa da, silahlı döyüşçülərə qarşı münasibət qanunun bütün sərtliyi ilə tətbiq olunur.
Beynəlxalq Təhlükəsizlik Kontekstində Regional Riskler
Bu köçürmələr təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Avrasiya məkanı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Terrorçuların bir ölkədən digərinə transferi zamanı yaranan təhlükəsizlik boşluqları, İŞİD-in yenidən qruplaşma ehtimalını gündəmdə saxlayır. Beynəlxalq ekspertlər hesab edirlər ki, İraqın məhkəmə sistemi bu yükü qəbul etməyə hazır olsa da, beynəlxalq ictimaiyyətin maliyyə və hüquqi dəstəyi olmadan uzunmüddətli sabitliyə nail olmaq çətindir. Azərbaycanın bu prosesdə aktiv iştirakı və öz vətəndaşları ilə bağlı məlumatları yaxından izləməsi, həm daxili asayişin qorunması, həm də qlobal antiterror koalisiyasına verilən dəstəyin göstəricisidir.
Gələcək Perspektivlər: Repatriasiya, yoxsa Məhkumluq?
Yaxın gələcəkdə İraqda keçiriləcək məhkəmə prosesləri 55 azərbaycanlının taleyinə aydınlıq gətirəcək. Əgər bu şəxslərin cinayət tərkibində birbaşa qətl və ya ağır terror aktları sübuta yetirilərsə, onların Azərbaycana qaytarılması hüquqi baxımdan qeyri-mümkün ola bilər. Lakin cəzasını çəkdikdən sonra və ya müəyyən dövlətlərarası razılaşmalar çərçivəsində bəzi məhkumların ekstradisiyası nəzərdən keçirilə bilər. Hər bir halda, bu hadisə radikallaşmanın acı nəticələrini və dövlət sərhədlərindən kənarda törədilən cinayətlərin gec-tez hüquqi müstəvidə cavablandırılacağını bir daha təsdiq edir.
