Zoonoz Xəstəliklər: Bəşəriyyəti Gözləyən Görünməz Təhlükə
Müasir dövrdə qlobal sağlamlıq sistemləri əvvəllər görünməmiş miqyasda çağırışlarla üz-üzədir. Heyvanlardan insanlara keçən patogenlərin yarada biləcəyi fəsadlar artıq yalnız elmi-fantastik filmlərin və ya apokaliptik ssenarilərin mövzusu deyil, real və qorxulu bir təhdidə çevrilib. Mətbuatda yayılan son hesabatlarda zoonoz xəstəliklərin bir ölkəni tamamilə iflic edərək “böyük bir qəbiristanlığa” çevirmə potensialı barədə edilən xəbərdarlıqlar, ictimaiyyətdə ciddi rezonans doğurub. Bu kəskin ifadə, infeksion xəstəliklərin nəzarətdən çıxacağı təqdirdə cəmiyyətlərin necə bir dağıdıcı sarsıntı yaşaya biləcəyini dramatik şəkildə gözlər önünə sərir.
Tarixdən Gələn Dərslər və Müasir Pandemiya Riskləri
Bəşəriyyət tarixi boyu heyvan mənşəli infeksiyalarla amansız mübarizə aparıb. Orta əsrlərdə Avropa əhalisinin əhəmiyyətli hissəsini məhv edən vəba, sonradan yayılan qızılca, çiçək və müxtəlif qrip növləri bu təhlükənin köklərinin nə qədər dərində olduğunu sübut edir. Lakin XXI əsr bu riskləri daha da aktuallaşdırıb. SARS, MERS, Ebola və xüsusilə bütün dünyanı sarsıdan COVID-19 pandemiyası göstərdi ki, dünyanın ucqar bir nöqtəsində başlayan kiçik bir yoluxma ocağı qısa müddətdə qlobal fəlakətə çevrilə bilər. Media resurslarında qeyd olunan “ölkəni qəbiristanlığa çevirmək” bənzətməsi, məhz bu sürətli yayılma qabiliyyəti və yüksək ölüm nisbəti ehtimalına əsaslanan ciddi bir xəbərdarlıqdır.
Ekoloji Dəyişikliklər və İnfeksiyaların Sürətlənmə Səbəbləri
Zoonoz xəstəliklərin son illərdə daha tez-tez ortaya çıxması təsadüfi bir proses deyil. İnsan fəaliyyəti nəticəsində vəhşi təbiət zonalarının daralması, kütləvi meşə qırğınları və plansız urbanizasiya, insanların vəhşi heyvanlarla təmas imkanlarını artırır. Bununla yanaşı, iqlim dəyişikliyi müxtəlif patogenləri daşıyan həşəratların və heyvanların coğrafi areallarını dəyişdirərək, əvvəllər bu cür xəstəliklərdən sığortalanmış bölgələrə yeni viruslar gətirir. Qlobal ticarət və səyahət imkanlarının genişliyi isə istənilən lokal epidemiyanın cəmi bir neçə saat ərzində qitələrarası miqyasda yayılmasına zəmin yaradır. Bu amillər birləşdikdə, səhiyyə infrastrukturu zəif olan ölkələr üçün risklər eksponent olaraq artır.
“Vahid Sağlamlıq” Konsepsiyası: Yeganə Çıxış Yolu
Potensial fəlakətli ssenarilərin qarşısını almaq üçün ən effektiv strategiya beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş “Vahid Sağlamlıq” (One Health) yanaşmasıdır. Bu konsepsiya sübut edir ki, insan sağlamlığını heyvanların və ətraf mühitin sağlamlığından ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Epidemiya hələ başlamadan, heyvanlar aləmində baş verən bioloji dəyişiklikləri izləmək, erkən xəbərdarlıq sistemlərini gücləndirmək və laboratoriya imkanlarını artırmaqla böyük fəlakətlərin qarşısını almaq olar. Dövlətlərin bu sahədəki sıx əməkdaşlığı, şəffaf məlumat mübadiləsi və tibbi innovasiyalara investisiya qoyulması bəşəriyyətin gələcək pandemiyalara qarşı ən güclü qalxanıdır.
Gələcək Nəsillərin Sağlamlığı Üçün Kollektiv Məsuliyyət
Nəticə etibarilə, heyvan mənşəli xəstəliklər bəşəriyyət üçün ekzistensial bir təhdid olaraq qalmağa davam edir. Mətbuatda yer alan xəbərdarlıqlar təkcə qorxu yaratmaq məqsədi daşımır, həm də hökumətləri, beynəlxalq təşkilatları və hər bir fərdi daha məsuliyyətli olmağa səsləyir. Gələcəkdə “qəbiristanlığa çevrilmiş ölkələr” mənzərəsi ilə qarşılaşmamaq üçün bu gündən elmi tədqiqatlara önəm verilməli, təbiətin müvazinəti qorunmalı və qlobal sağlamlıq təhlükəsizliyi prioritet istiqamətə çevrilməlidir. Yalnız kollektiv səylər və elmi hazırlıq sayəsində biz dünyanı görünməz düşmənlərdən qoruya və insan həyatının davamlılığını təmin edə bilərik.
