Tarixin Tozlu Səhifələrinə Gömülən Kuruşlar
“Bir varmış, bir yoxmuş…” Nağıllar adətən keçmişdə baş verən, artıq əfsanəyə çevrilmiş hadisələri təsvir edir. Bu klassik ifadə indi Türkiyə iqtisadiyyatının kiçik, lakin vaxtilə mühüm elementi olan kuruşların taleyini çox dəqiq əks etdirir. Türkiyənin nüfuzlu Sözcü qəzetinin manşetinə çıxarılan bu ironik yanaşma, bir zamanlar hər kəsin cibində daşıdığı, dəyər verdiyi kuruşların bu gün praktik olaraq necə yoxa çıxdığını və əhəmiyyətini itirdiyini gözlər önünə sərir. İqtisadiyyatın bu xırda detalları artıq gündəlik həyatdan silinərək sadəcə xatirələrdə və numizmatların kolleksiyalarında yaşayır.
Keçmişin Alıcılıq Qabiliyyəti və Müasir Reallıq
Türkiyə Cümhuriyyətinin pul sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsi olan kuruşlar on illər əvvəl gündəlik ticarətin onurğa sütununu təşkil edirdi. Bir neçə kuruşla bir uşağın sevinci olan şirniyyatları, evlərin vazkeçilməzi olan kibrit qutularını və ya kiçik oyuncaqları almaq tamamilə mümkün idi. Lakin bu gün mənzərə tamamilə fərqlidir. 1, 5, 10 və hətta 25 kuruşluq sikkələr əksər mağazalarda, böyük market şəbəkələrində və ya ictimai nəqliyyatda demək olar ki, heç bir alıcılıq qabiliyyətinə malik deyil. Satıcılar əksər hallarda bu kiçik məbləğləri aşağı və ya yuxarı yuvarlaqlaşdırır, alıcılar isə ağır yük kimi gördükləri bu sikkələri xırda pul qablarında belə saxlamağa maraq göstərmirlər.
İnflyasiyanın Dağıdıcı Təsiri və İqtisadi Səbəblər
Bu iqtisadi tənəzzülün kökündə Türkiyədə son illərdə müşahidə olunan yüksək inflyasiya və milli valyutanın alıcılıq qabiliyyətinin sürətlə aşağı düşməsi dayanır. Qiymətlərin misli görünməmiş dərəcədə artması, bir zamanlar mal və xidmətlərin qiymətini müəyyən edən kiçik vahidləri tamamilə funksiyasız qoyub. İqtisadçılar bu vəziyyəti pulun ən vacib funksiyalarından biri olan “mübadilə vasitəsi” rolunun zəifləməsi kimi xarakterizə edirlər. İnsanlar üçün kuruşlarla hesablaşmaq, onları saymaq və ya fiziki olaraq daşımaq üçün çəkilən zəhmət, həmin pulun real dəyərindən daha baha başa gəlir. Hətta bir çox hallarda sikkənin istehsalında istifadə olunan metalın dəyəri, üzərində yazılan nominal dəyərdən daha yüksək olur.
Ticarətdə Yaranan Praktiki Çətinliklər
Kuruşların dəyərdən düşməsi təkcə istehlakçılar üçün deyil, həm də biznes sahibləri və satıcılar üçün ciddi çətinliklər yaradır. Mağazalardakı qiymət etiketlərində marketinq strategiyası olaraq istifadə edilən “.99” və ya “.95” kimi sonluqlar hələ də kuruş tələbini kağız üzərində saxlayır. Lakin real ödəniş zamanı müştəriyə xırda pul qaytarmaq kassa aparatları qarşısında əlavə vaxt itkisinə və narahatlığa səbəb olur. Bu səbəbdən ticarət obyektlərində qeyri-rəsmi bir razılaşma yaranıb: qalıq pullar ya bağışlanır, ya da müştəriyə saqqız, salfet kimi xırda məhsullar təklif olunur.
Cəmiyyətdə Psixoloji və Sosial Dəyişikliklər
Kuruşların sıradan çıxması cəmiyyətin sosial davranışlarına da təsir göstərib. Məsələn, uşaqların qənaət etmə vərdişlərini formalaşdıran “qəpik kumbaraları” artıq öz cəlbediciliyini itirib. Uşaqlar artıq kiçik sikkələri toplamağa həvəs göstərmirlər, çünki uzun müddət ərzində yığılan pullarla belə heç bir əhəmiyyətli məhsul almağın mümkün olmadığını dərk edirlər. Bu, sadəcə iqtisadi göstərici deyil, həm də pulun cəmiyyətdəki psixoloji və simvolik statusunun köklü şəkildə dəyişməsinin bariz nümunəsidir. Pul artıq bir yığım vasitəsi olmaqdan çıxıb, sürətlə xərclənməsi gərəkən bir kağız parçasına çevrilir.
Gələcək Gözləntilər: Kuruşların Vidalaşma Vaxtı?
Yaxın gələcəkdə Türkiyədə ən kiçik nominallı kuruşların (xüsusilə 1, 5 və 10 kuruş) rəsmi olaraq dövriyyədən çıxarılması ilə bağlı müzakirələrin intensivləşəcəyi gözlənilir. Dünyanın bir çox inkişaf etmiş və ya inkişaf etməkdə olan ölkələrində də oxşar inflyasiya dövrlərində kiçik sikkələrdən imtina edilməsi təcrübəsi mövcuddur. Lakin belə bir qərarın verilməsi ölkənin ümumi pul siyasəti və iqtisadi sabitlik strategiyası ilə birbaşa bağlıdır. Hələlik isə kuruşlar Türkiyənin müasir iqtisadi tarixində “bir varmış, bir yoxmuş” nağılının həm kədərli, həm də düşündürücü bir personajı kimi qalmağa davam edir.
