Altsheymer Xəstəliyi və İnfeksion Faktorların Gizli Əlaqəsi
Altsheymer xəstəliyi onilliklər ərzində tibb dünyasının ən böyük tapmacalarından biri olaraq qalır. Bu ağır neyrodegenerativ pozğunluq, milyonlarla insanın həyat keyfiyyətini aşağı salır, yaddaşın itirilməsinə və idrak qabiliyyətinin tamamilə tənəzzülünə səbəb olur. Uzun müddət elm adamları bu xəstəliyin əsas səbəbi kimi yalnız genetik meyilliliyi və yaşlanma prosesini görürdülər. Lakin son illərin elmi tapıntıları xəstəliyin yaranma səbəbləri haqqında olan ənənəvi baxış bucaqlarını kökündən dəyişir. Artıq tədqiqatlar göstərir ki, ətraf mühitdə geniş yayılmış infeksion agentlər bu dağıdıcı prosesin başlanmasında və sürətlənməsində həlledici rol oynaya bilər.
Naked Science portalının yaydığı məlumata əsasən, tədqiqatçılar indi Altsheymer xəstəliyi ilə müəyyən virus və parazitlər arasında ciddi korrelyasiya aşkar ediblər. Bu yeni elmi yanaşma, xəstəliyin sadəcə bir “qocalma problemi” deyil, həm də orqanizmin uzunmüddətli patogen təsirlərə verdiyi mürəkkəb bir immun cavab ola biləcəyini ortaya qoyur. Bu kəşf, tibb sahəsində profilaktika və müalicə üsullarının tamamilə fərqli istiqamətlərdə inkişaf etməsinə imkan yaradır.
Toksoplazma Parazitinin Sinir Sisteminə Təsiri
Toksoplazma qondii (Toxoplasma gondii) paraziti dünya əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsində mövcuddur. Adətən pişiklərin nəcisi və ya tam bişməmiş ət məhsulları vasitəsilə insana keçən bu parazit, bir çox insanda heç bir kəskin simptom yaratmadan illərlə yaşaya bilir. Lakin son araşdırmalar göstərir ki, toksoplazma beyin toxumalarına nüfuz edərək orada kistalar yarada və sinir hüceyrələri arasındakı əlaqəni zəiflədə bilər. Bu mikroorqanizm beyində daimi bir iltihab ocağı yaradır ki, bu da Altsheymer xəstəliyinin inkişafı üçün münbit şərait formalaşdırır.
Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, parazitlərin beyindəki varlığı immun sistemini daimi gərginlikdə saxlayır. Bu xroniki immun cavab zamanı ayrılan sitokinlər və digər maddələr sağlam beyin hüceyrələrinə də zərər verə bilir. Nəticədə, idrak funksiyaları tədricən zəifləyir və xəstəliyin klinik mənzərəsi formalaşmağa başlayır. Toksoplazmanın neyronlara birbaşa təsiri və onların biokimyasını dəyişməsi, Altsheymerin erkən mərhələləri ilə üst-üstə düşən dəyişikliklərə səbəb olur.
Herpes Virusları və Neyrodegenerativ Proseslər
Herpes virusları ailəsinə daxil olan müxtəlif patogenlər, xüsusilə də sadə herpes (HSV-1), insan orqanizmində onilliklər boyu gizli (latent) vəziyyətdə qala bilir. Stress, başqa xəstəliklər və ya immun sisteminin zəifləməsi bu virusların yenidən aktivləşməsinə səbəb olur. Elm adamlarının fikrincə, virusun bu dövri aktivləşmələri beyin toxumasında mikroskopik zədələnmələr yaradır. Uzun müddət davam edən bu proses neyronların məhvinə və beynin müəyyən hissələrinin büzülməsinə yol açır.
Xüsusilə Epstein-Barr virusu və suçiçəyi virusunun da Altsheymer riskini artırdığı ehtimal edilir. Bu viruslar mərkəzi sinir sisteminə daxil olduqda, orqanizmin təbii müdafiə mexanizmləri işə düşür. Lakin bu müdafiə sistemi bəzən “hədəfi aşaraq” beynin öz toxumalarına qarşı aqressivləşir. Beləliklə, virus infeksiyası Altsheymer xəstəliyində müşahidə olunan neyron itkisinin əsas tetikleyicisi funksiyasını yerinə yetirir.
Amiloid Plaqları: İnfeksiyaya Qarşı Müdafiə Reaksiyası?
Altsheymer xəstəliyinin ən bariz əlaməti beyində beta-amiloid zülallarının toplanaraq plaqlar əmələ gətirməsidir. Əvvəllər bu plaqlar yalnız xəstəliyin zərərli bir yan məhsulu kimi qəbul edilirdi. Lakin yeni “infeksion fərziyyə” təklif edir ki, amiloid zülalı əslində beynin patogenlərə qarşı istifadə etdiyi bir növ “antimikrobiyal qalxan” ola bilər. Yəni beyin, daxil olan virus və ya paraziti təcrid etmək üçün bu zülalları hasil edir.
Problem ondadır ki, infeksiya xroniki xarakter aldıqda və ya orqanizm bu zülalları vaxtında təmizləyə bilmədikdə, amiloid plaqları həddindən çox toplanır. Bu yığıntılar neyronlar arasındakı siqnal ötürülməsini bloklayır və hüceyrələrin ölümünə səbəb olur. Bu baxış bucağı sübut edir ki, Altsheymerlə mübarizədə yalnız amiloidləri yox etmək kifayət deyil, həm də onların yaranmasına səbəb olan ilkin infeksion agentləri aradan qaldırmaq lazımdır.
Təbabətdə Yeni Era: Profilaktika və Müalicə İmkanları
Bu yeni kəşflər Altsheymer xəstəliyinə qarşı yanaşmanı kökündən dəyişdirə bilər. Əgər infeksion faktorların rolu tam təsdiqlənərsə, xəstəliyin profilaktikası üçün yeni vaksinlərin hazırlanması və ya mövcud antiviral preparatların istifadəsi gündəmə gələcək. Məsələn, herpes virusuna qarşı müntəzəm müalicə alan şəxslərdə gələcəkdə Altsheymer inkişaf riskinin daha aşağı olması ilə bağlı ilkin müşahidələr bu nəzəriyyəni gücləndirir.
Gələcəkdə həkimlər xəstələrin genetik testləri ilə yanaşı, onların keçirdikləri virus və parazitar infeksiyaların tarixçəsini də təhlil edəcəklər. Bu, xəstəliyin hələ simptomlar başlamadan illər öncə qarşısını almağa kömək edə bilər. Altsheymerlə mübarizədə yeni üfüqlər açan bu araşdırmalar, milyonlarla insan üçün bir ümid işığıdır və tibb elminin bu qlobal problemi həll etməyə daha da yaxınlaşdığını göstərir.