Cenevrə Görüşlərinin Diplomatik Əhəmiyyəti və Yeni Mərhələ
İsveçrənin Cenevrə şəhərində ABŞ və İran nümayəndə heyətləri arasında nüvə proqramı ətrafında aparılan müzakirələrin ikinci turu öz işini yekunlaşdırıb. Bu görüşlər, Yaxın Şərqdə hərbi gərginliyin pik həddə çatdığı və regional müharibə riskinin müzakirə olunduğu bir vaxtda baş tutması ilə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Tərəflər arasında birbaşa təmasların olmaması prosesi çətinləşdirsə də, vasitəçilər vasitəsilə həyata keçirilən bu diplomatiya, tərəflərin hələ də diplomatik həll yoluna üstünlük verdiyini göstərən mühüm bir siqnaldır. Bu raundun əsas qayəsini tərəflərin bir-birinin “qırmızı xətlərini” daha yaxşı anlamaq və gələcək daha genişmiqyaslı razılaşma üçün zəmin hazırlamaq təşkil edir.
Müzakirələrin qapalı qapılar arxasında keçməsi və rəsmi detalların tam açıqlanmaması müxtəlif ehtimallara yol açır. Lakin diplomatik mənbələr bildirir ki, bu mərhələdə əsas diqqət texniki məsələlərə və qarşılıqlı etimadın bərpasına yönəlib. Cenevrə prosesi, illərdir davam edən sanksiyalar və qarşılıqlı ittihamlar fonunda “soyuq müharibə” ritorikasından real fəaliyyətə keçid cəhdi kimi də qiymətləndirilə bilər.
İranın Daxili Siyasəti və Prezident Pezeşkiyanın Diplomatik Strategiyası
Danışıqların tamamlanmasından dərhal sonra İranın siyasi rəhbərliyindən gələn mesajlar ölkə daxilindəki güclər balansını və xarici siyasət kursunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Prezident Məsud Pezeşkiyanın bu müzakirələrin Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xamneyinin birbaşa icazəsi və xeyir-duası ilə aparıldığını vurğulaması təsadüfi deyil. Bu, Pezeşkiyanın həm daxili mühafizəkar dairələrin tənqidini zərərsizləşdirmək, həm də beynəlxalq birliyə İranın vahid bir mövqedən çıxış etdiyini göstərmək məqsədi daşıyır. Pezeşkiyan administrasiyası üçün bu danışıqlar həm də ölkə iqtisadiyyatını boğan ağır sanksiyalardan xilas olmaq üçün yeganə çıxış yolu kimi görünür.
Lakin İranın siyasi sisteminin mürəkkəbliyi burada da özünü büruzə verir. Prezidentin mülayim və dialoqa meyilli obrazı ilə Ali Rəhbərin sarsılmaz mövqeyi arasında incə bir xətt mövcuddur. Pezeşkiyanın açıqlamaları göstərir ki, Tehran administrasiyası sanksiyaların ləğvi müqabilində müəyyən texniki güzəştlərə hazırdır, lakin bu proses ölkənin milli təhlükəsizlik maraqlarına xələl gətirməməlidir.
Hərbi Ritorika: Diplomatiya və Güc Nümayişi Arasında Balans
Danışıqlar masasında yumşalma gözlənildiyi bir vaxtda Ali Rəhbər Xamneyinin hərbi güclə bağlı sərt bəyanatları diqqət mərkəzinə düşüb. Onun “Təyyarə daşıyıcısından təhlükəli olan onu batıracaq silahdır” ifadəsi, İranın asimmetrik müharibə imkanlarına və müdafiə sənayesinin qüdrətinə işarədir. Bu ritorika, Qərbə yönəlmiş bir xəbərdarlıq mesajı olmaqla yanaşı, İranın danışıqlarda zəif tərəf olmadığını sübut etməyə çalışır. Tehran bu yolla göstərmək istəyir ki, diplomatiya uğursuz olarsa, onun hərbi variantları da masadadır.
Bu cür kəskin ziddiyyət təşkil edən mesajlar – bir tərəfdən dialoq, digər tərəfdən hərbi təhdid – İranın klassik danışıqlar strategiyasının bir hissəsidir. Bu taktika tərəf müqabillərini ehtiyatlı davranmağa sövq edir və mümkün razılaşma şərtlərində İranın mövqelərini gücləndirməyə xidmət edir. Regional ekspertlər hesab edir ki, bu çıxışlar həm də İran daxilindəki radikal qrupları sakitləşdirmək və ölkənin suverenliyinin toxunulmaz olduğunu xatırlatmaq məqsədi daşıyır.
Qlobal Bazarların Reaksiyası: Qızılın Qiymətindəki Enişin Səbəbləri
Cenevrə danışıqlarının başa çatması xəbəri beynəlxalq maliyyə bazarlarında dərhal əks-səda doğurub. Xüsusilə qızıl qiymətlərindəki kəskin və sürətli azalma, investorların geosiyasi gərginliyin bir qədər səngiyəcəyinə dair ümidlərinin artması ilə izah olunur. Qızıl ənənəvi olaraq “təhlükəsiz liman” aktivi hesab edildiyi üçün, hər hansı bir diplomatik irəliləyiş ehtimalı ona olan tələbatı azaldır. Bu eniş, bazar iştirakçılarının ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurma riskinin azaldığını düşündüklərini göstərir.
İqtisadiyyatçılar qeyd edirlər ki, qızıl qiymətlərinin bu davranışı yalnız nüvə danışıqları ilə deyil, həm də bu danışıqların gətirə biləcəyi regional sabitlik perspektivi ilə bağlıdır. Əgər tərəflər arasında sanksiyaların yüngülləşdirilməsi ilə bağlı real addımlar atılarsa, bu, yalnız enerji bazarlarına deyil, ümumilikdə qlobal inflyasiya və tədarük zəncirlərinə də müsbət təsir göstərə bilər. Bazarlar hazırda hər iki tərəfdən gələn ən kiçik müsbət siqnalı belə qiymətləndirməyə hazırdır.
BHFP-nin Gələcəyi: Tarixi Miras və Mövcud Çətinliklər
Hazırkı diplomatik prosesin kökləri 2015-ci ildə imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına (BHFP) söykənir. ABŞ-ın 2018-ci ildə bu sazişdən birtərəfli qaydada çıxması və “maksimum təzyiq” siyasətinə başlaması regionda böyük bir boşluq və etibarsızlıq mühiti yaratmışdı. Cenevrə görüşləri bu etibarsızlığı aradan qaldırmaq və sazişin bəzi elementlərini müasir şəraitə uyğunlaşdıraraq bərpa etmək cəhdidir. İranın nüvə proqramında əldə etdiyi texnoloji tərəqqi, xüsusilə uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsi, danışıqları 2015-ci ildəkindən daha mürəkkəb edir.
Tərəflər arasındakı əsas fikir ayrılığı “addım-addım” prinsipi ilə bağlıdır. İran sanksiyaların tam və dərhal ləğvini tələb edərkən, ABŞ və müttəfiqləri ilk növbədə İranın nüvə fəaliyyətlərini dayandırmasını və beynəlxalq müfəttişlərin tam nəzarətinə şərait yaratmasını istəyir. Bu mürəkkəb tənlikdə hər iki tərəf öz daxili auditoriyasına “qələbə” kimi təqdim edə biləcəyi bir nəticə axtarışındadır. Cenevrənin ikinci turu, bəlkə də bir son deyil, uzun və məşəqqətli bir yolun yalnız başlanğıcıdır.