Yaxın Şərqdə Geopolitik Gərginlik və İranın Diplomatik Oyunları
Yaxın Şərqdə gərginliyin ən yüksək həddə çatdığı bir dövrdə, İranın ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Tramp administrasiyasına qarşı yürütdüyü çoxşaxəli və mürəkkəb strategiya qlobal siyasi arenada əsas müzakirə mövzusuna çevrilib. Tehranın bu ikitərəfli yanaşması sadəcə bir xarici siyasət kursu deyil, həm də ölkənin beynəlxalq təcriddən xilas olmaq və regional liderliyini qoruyub saxlamaq üçün atdığı riskli bir addımdır. Bu strategiya, bir tərəfdən diplomatik güzəştlər və danışıqlar masasına qayıtmaq siqnallarını ehtiva edir, digər tərəfdən isə sərt ritorika və regional hərbi təhdidlərlə müşayiət olunur. Belə bir qarışıq siyasət həm Vaşinqtonda, həm də müttəfiq paytaxtlarda gələcəyə dair ciddi qeyri-müəyyənliklər və dərin narahatlıqlar yaradır.
İranın “İkitərəfli” Strategiyası: Güzəştlər və Təhdidlərin Balansı
The Wall Street Journal tərəfindən aparılan təhlillər göstərir ki, İranın “ikitərəfli” yanaşması incə hesablanmış bir manevrdir. Tehran, beynəlxalq iqtisadi sanksiyaların ölkə iqtisadiyyatına vurduğu ağır zərbələri yumşaltmaq üçün Qərbə müəyyən güzəştlər təklif edir. Bu güzəştlər bəzən nüvə proqramının müəyyən hissələrinin dondurulması və ya regional münaqişələrdə vasitəçilik rolları ilə bağlı ola bilir. Lakin eyni zamanda, İran öz gücünü nümayiş etdirməkdən də çəkinmir. Regiondakı proksi qüvvələri vasitəsilə və ya birbaşa hərbi təlimlərlə ABŞ-ın maraqlarına təzyiq göstərmək, Tehranın danışıqlar masasında əlini gücləndirmək üçün istifadə etdiyi əsas alətlərdən biridir. Bu “həm sülh, həm müharibə” mesajı, Vaşinqtonu İranın həqiqi niyyətləri barədə daim tərəddüddə saxlayır.
Hərbi Ekspertlərin Xəbərdarlığı: Müharibə Ehtimalı və Onun Dağıdıcı Nəticələri
ABŞ-ın hərbi elitası və nüfuzlu analitikləri İranla birbaşa hərbi qarşıdurmanın gətirə biləcəyi fəsadlar barədə ciddi xəbərdarlıqlar edirlər. The Hill nəşrində vurğulandığına görə, təqaüddə olan yüksək rütbəli ABŞ generalları qeyd edirlər ki, Donald Trampın hərbi əməliyyat əmri verməsi vəziyyətində, bu, sadəcə lokal bir münaqişə ilə məhdudlaşmayacaq. Foreign Policy jurnalının təhlilləri isə daha qaranlıq mənzərə cızır: İranla müharibə Yaxın Şərqin tamamilə alova bürünməsinə, qlobal enerji bazarlarının çökməsinə və dünya iqtisadiyyatının uzunmüddətli böhrana girməsinə səbəb ola bilər. Ekspertlər hesab edir ki, İranın mürəkkəb coğrafi mövqeyi və asimmetrik döyüş imkanları hər hansı hərbi müdaxiləni ABŞ üçün son dərəcə baha başa gələn bir macəraya çevirə bilər.
Vaşinqtonun Daxili Strategiyası: Qeyri-müəyyənlik və Planlaşdırılan Addımlar
ABŞ-ın daxilində də İrana qarşı hansı siyasətin daha effektiv olduğu barədə vahid fikir yoxdur. MS NOW-un məlumatları göstərir ki, Tramp administrasiyasının nüvə məsələləri üzrə komandası daxilində tez-tez fikir ayrılıqları yaranırdı. Danışıqların konkret hədəflərinin müəyyən edilməməsi və strategiyanın tez-tez dəyişməsi Vaşinqtonun xarici siyasətinin səmərəliliyini şübhə altına alırdı. Bununla belə, Jerusalem Center for Security and Foreign Affairs kimi mərkəzlər iddia edir ki, Trampın əslində gizli və sistematik bir planı var idi. Bu plan hərbi gücdən daha çox, “maksimum təzyiq” vasitəsilə İranı daxildən zəiflətməyi, iqtisadi blokadanı sərtləşdirməyi və regional müttəfiqləri Tehran əleyhinə birləşdirməyi hədəfləyirdi.
Nüvə Sazişindən “Maksimum Təzyiq” Siyasətinə: Tarixi Kontekst
İki ölkə arasındakı gərginliyin kökləri 2018-ci ilə, ABŞ-ın İranla imzalanmış Nüvə Sazişindən (JCPOA) birtərəfli qaydada çıxması dövrünə gedib çıxır. Tramp administrasiyası bu sazişi “tarixin ən pis sövdələşməsi” adlandıraraq ləğv etdi və Tehrana qarşı görünməmiş iqtisadi sanksiyalar tətbiq etməyə başladı. Bu addım İranda radikal qüvvələrin mövqeyini gücləndirdi və Tehranın nüvə fəaliyyətlərini sürətləndirməsinə rəvac verdi. Qarşılıqlı etimadsızlıq və onilliklər boyu yığılıb qalmış tarixi düşmənçilik tərəflər arasında hər hansı konstruktiv dialoqun qurulmasını demək olar ki, qeyri-mümkün edir. Bu gün regional təhlükəsizlik memarlığı məhz bu iki güc arasındakı gərginliyin nəticələri üzərində formalaşır.
Gələcəyə Baxış: Diplomatik Çıxış Yolu, Yoxsa Eskalasiya?
Mövcud vəziyyət göstərir ki, İranın güzəşt və təhdid arasında qurduğu balanslaşdırılmış strategiya Yaxın Şərqi həm böyük bir sülhün, həm də dağıdıcı bir müharibənin astanasına gətirib. Gələcək ssenarilər böyük ölçüdə ABŞ-ın yeni siyasi kursundan və İranın daxili siyasi dinamikasından asılı olacaq. Diplomatik irəliləyiş üçün hər iki tərəfin ciddi güzəştlərə getməsi zəruridir, lakin hərbi eskalasiya riski hələ də real olaraq qalır. Beynəlxalq birlik, xüsusilə Avropa ölkələri və digər regional oyunçular, bu gərginliyin azaldılması üçün vasitəçilik səylərini davam etdirirlər, çünki bu münaqişənin miqyası sadəcə iki ölkə ilə məhdudlaşmayacaq qədər böyükdür.
